# Инжил, Яратылув, Рут, Эстер, Юнус: Лука

Unknown

## ИНЖИЛ


ISBN 978-5-93943-164-4

© Институт перевода Библии, Москва, 2011


## Кирис соьз


Оьрметли окувшылар!

Сиз колынъызга алып турган китап Янъы Антласув деп аталады.

Янъы Антласув Эски Антласув ман бирге Библияды туьзеди.

Библия – савлай дуныяда энъ бек окылатаган китаплардынъ бириси болады. Онда Алла Таала дуныяды, аьдемди калай яратканы эм Муса пайхамбар аркалы аьдемлерге оьзининъ Йорыгын бергени акында хабарланады. Бу Йорыктынъ негизинде Аллага ынанув эм ювык аьдемлерин суьюв турады. Онынъ акында Эски Антласувдынъ биринши бес китабында – Тауратта айтылады.

Ама биз Эски Антласувдынъ калган баска китапларыннан аьдемлер, аьдетинше, Алладынъ Йорыгын, тийисли этип, толтырмаганын билемиз. Аьдемлер Аллады оьрметлевди, ювыгын суьювди тез мутатаган болганлар. Алла Таала пайхамбарларын аьдемлерге йиберетаган эди, ама олардынъ коьплери пайхамбарлардан эситкен Алладынъ соьзине эс бермейтаган эдилер.

Янъы Антласув хабарлайтаган ислер сол заманларда болган эдилер. Аллаху-Таала Иса Масихти аьдемлерди акыйкаттынъ йолына кайтарар, оларды Аллады суьйип уьйретер эм оларга оьмирлик яшавга эсикти ашар уьшин йиберген. «Мессия» соьзи грекше «Христос», «май ягылган» деген маьнеди анълатады: соьйтип сайланган патшаларга, пайхамбарларга эм бас дин куллыкшыларга айтатаган болганлар.

Иса йырма юзйыллык артта Палестинада тувган. Палестина сол заманга Урым империясы ман енъилген эди. Ама онда орынласып яшаган ювытлар оьзлерининъ динин эм ата – бабаларынынъ аьдетлерин саклайтаган болганлар. Алла оларга ят аьдемлердинъ баскыншылыгыннан босатаяк куткарувшыды йибереегине сенетаган эдилер. Алла ман йиберилген куткарувшы Иса Масих болып шыкты.

Ама Ол ювытларга олардынъ саклап турганлары болмай, оннан да коьбиректи этти: Ол савлай аьдем дуныясын куьнадан эм оьлимнинъ куьшиннен куткарды. Исада оны этпеге куьши бар эди, неге десе Оны ман бирге Алладынъ Рухы болган эди.

Янъы Антласув йырма ети китаптан туьзилген. Биринши доьрт китабы – Инжил. «Евангелие» – грек соьзи, грек тилинде «Ийги Хабар» деген тувра маьнеди анълатады. Соьйтип Оьзининъ окувын Иса Масих Оьзи атаган эди. Инжил Исадынъ яшавы, кызмет кылувы, Онынъ окувы эм эткен аьжейиплери, оьлуьви эм оьлилерден тирилуьви акында хабарлайды. Инжил Исага ынанып ызыннан иерген доьрт аьдем мен – Матай, Марк, Лука эм Яхъя ман язылган. Олардынъ баьриси де яде оьзлери Исадынъ яшавында болган ислерди коьргенлер, яде оны коьргенлердинъ хабарларыннан язып алганлар. Инжилдинъ доьрт кесеги бир бириннен оьзлерининъ язылув стильлери мен эм язувшылар Исадынъ яшавынынъ кайсы ислерине айырым эс эткенлери мен баскаланады. Ама олар эш бир зат пан да бир бирлерине карсылык этпейдилер, керисинше, Исадынъ яшавын эм окувын туьрли ягыннан коьрмеге ярдам этедилер. Тап сол ислер христиан Ямагатынынъ туьзилуьвининъ басы боладылар, эм Куран артта Исады, ети пайхамбардынъ негизининъ бири деп, белгилейди.

Иса оьлилерден тирилгениннен сонъ, Онынъ окувы кенъ яйылып басланады. Исадынъ биринши сокталарынынъ яшавы акында «Элшилердинъ ислери» деген китапта хабарланады. Сол китап Инжилден сонъ келеди. Оны Инжилдинъ бир кесегининъ авторы Лука язган. Лука бу китапта язылганды оьзи коьрген эм де сол ислердинъ коьбисинде катнаскан. «Элшилердинъ ислери» китаптынъ ортасындагы геройлардынъ бири – Петер эм Паул. Исадынъ артыннан иерген эки айтувлы соктасы. Олар Иса акында хабарды яяр уьшин коьп куьресип ислегенлер эм Онынъ атыннан коьплеген аьжейиплерди эткенлер.

Исадынъ биринши сокталарынынъ насихатшылары бирерде оьзлерининъ окувшыларына хатлар язатаган болганлар. Онда Исадынъ окувын анълатканлар, Аллага уьшини мен де ынанган аьдем оьзин кайтип юргистпеге кереги акында насихатлаганлар. Бизге еткен йырма бир хат та соьйтип Янъы Антласувга киргистилген. Бу хатлар Исадынъ эм онынъ сокталары акында билмеге суьйгенлердинъ баьрисин айлак та бек кызыксындыраяклар.

Эм Янъы Антласувдынъ сонъгы йырма етинши китабы – Ашылув. Онынъ биринши аятыннан алып, китаптынъ бас темасы кайдай болганы белгиленеди: «Иса Масихтинъ ашылувы. Аллаху-Таала оны Исага Оьзининъ кулларына не зат тез арадан болаягын коьрсетер уьшин берген…» (Ашы. 1:1) Бу китап Исадынъ энъ ювык сокталарынынъ бириси Яхъя ман язылган. Яхъя Янъы Антласувга кирген Инжилдинъ бир кесегининъ эм уьш хаттынъ авторы болады. «Ашылув» китабынынъ мырады – ызыннан иерген сокталарынынъ коьнъиллерин коьтеруьв, неге десе олар, Исадынъ бу дуныя яшавынынъ бир неше онйыллыклары озганнан сонъ, ынанмаган замандаслары ягыннан эм де, айырым болып, оькиметтен оьсе барган душпанлыкты сезетаган эдилер. Бу китап келеекте болаяк куткарылувга уьмит эттиреди. Сонынъ уьшин савлай Янъы Антласув китабындай, тек биринши окувшыларына болмай, баьрисине де каратылады.

Скобкалар ишинде курсив аьриплер мен язылган соьзлер оригинал текстте болмаганлар, оларды биз айтылганнынъ маьнесин ашык этер уьшин косканмыз.

Янъы Антласув басында эски грек тилинде язылган эди, ама эки мынъйыллыктынъ бойында ол савлай дуныядынъ мынъга ювык тиллерине коьширилген. Биз куванышлымыз, энди ногайларга да, баскалардай, бу айтувлы кие китаплар йыйынтыгы ман оьзининъ тувган тилинде таныспага амал бериледи.

Библияды коьшируьвши институт коьшируьвшилерге, редакторларга эм Янъы Антласувдынъ ногай тилинде бу баспалавда катнаскан баьри аьдемлерге оьзининъ разылыгын билдиреди.


## Лука

### ЛУКАДЫНЪ ИЙГИ ХАБАРЫ


Айтувларга коьре, бу китаптынъ авторы – элши Паул ман бирге болганлардынъ бириси – эмлевши Лука. Ол Янъы Антласувды язганлардынъ ишинде ювыт болмаган ялгыз бир автор. Лука Исадынъ яшавын коьрип турганлардан тувыл. Сонынъ уьшин айырым бир мукаятлык пан Масихтинъ яшавына шаат болганлардан сорастырып, Онынъ ислери акында айтылганлардынъ баьрисин бирге косып ювыт болмаган христиан окувшыларына йыяды. Лука Исадынъ яшавынынъ аьр бир затын сол вакыттагы тарих ислери мен тенълестиреди. Соьйтип ол христиан диннинъ берк тарихлик негизин коьрсетеди, Масихтинъ бу дуныялык яшавынынъ тарихи баьри инсанлык тарихтинъ бир кесеги болганын айырып бегитеди.

Лука боьтен де Алладынъ ярлылар эм ямагат унамай шет кагылганлар акында каьр шеккенине, Масихке кызмет кылган хатынлардынъ маьнелилигине эм де Алла Патшалыгына ювыт болмаганларга да йол ашык экенине айырым эс этеди. Зеген язувшы Лука соьйлемнинъ туьрли стиллерин усташа кулланып биледи. Айтпага, ол биринши боьликте коьнъиллендируьвши эски маслагатлык зикирлерге ювык гимнлерди келтиреди, а Исадынъ таварыхларын десенъ толы маьнели хабарлар кебинде береди (кара: 14-16 бб.).

Лука Элшилердинъ ислери деген китаптынъ да авторы болады, онда ол Исадынъ коькке алынганыннан сонъ, христиан ямагатлардынъ оьсуьви акында хабарлайды.


### 1


Кирис соьз


1Энди коьплер арамызда ашык белгили болган ислердинъ таварыхларын туьзип баслаганлар. 2Сол ислерди басыннан коьрип турганлардынъ эм Алладынъ соьзин яйган кулларынынъ бизге еткергенлериндей, 3мага да, сол затларды янъыдан мукаят тергегеннен сонъ, ызлы-ызыннан тизип, сага, оьрметли Теопил, 4сен насихатланган окувдынъ терен негизин тагы да бир бегитип, язбага ой туьсти.


Яхъя пайхамбардынъ туваягынынъ билдирилуьви


5Юдеядынъ патшасы Иродтынъ куьнлеринде Авия боьлигиннен Зекерья атлы дин куллыкшысы эм онынъ Арун тукымыннан Элисабет деген хатыны болганлар. 6Олардынъ экеви де, Алладынъ алдында туврашыл болып, Раббийдинъ буьтин парызларын эм йорыкларын минсиз толтыра эдилер. 7Олар аьвлетсиз эдилер, неге десе Элисабет бедев болган, а энди экеви де уьйкен ясларына еткен эдилер.

8Бир кере оьзининъ боьлигининъ, дин куллыкшысындай, оьз борышын Алладынъ алдында толтыратаган куьнлеринде, 9дин куллыкшыларынынъ арасында болатаган аьдетке коьре, сыбага тасланган заманда, Зекерьяга Раббийдинъ уьйине ладан ийис шыгарув мырат пан кирмеге тийисли болды. 10Буьтин йыйылган халк, ладан ийис этилетаган заманда, тыста дува этетаган эди.

11Сол вакытта Зекерьяга ладан ийис этетаган ерининъ онъ ягында Раббийдинъ бир маьлеги коьринди. 12Зекерья маьлекти коьргенде саьспекледи, оны коркув бийледи. 13Маьлек ога: «Коркпа, Зекерья, неге десе сенинъ дуванъ кабыл болган, хатынынъ Элисабет сага ул табаяк эм сен ога Яхъя атты береексинъ. 14Ол сага куваныш эм ярык аькелеек, эм коьплер онынъ тувганына суьйинееклер. 15Неге десенъ ол Раббийдинъ алдында уллы болаяк; бир заманда да шагырды эм баска эсиртуьвши затларды ишпеек, ана карнында ок Кие Рухка толаяк. 16Ол Исраил халкынынъ коьплерин Раббийге, оьзлерининъ Алласына, кайтараяк. 17Ол Раббийдинъ алдында Ильястынъ рухы эм куваты ман юрип, аталарынынъ юреклерин балаларына бурып, бойсынмаганларда туврашыллардынъ ойларын яратып бараяк, Раббийдинъ алдына аьзирленген халкты салаяк», – деди.

18Сонда Зекерья маьлекке: «Мен оны неден билермен? Мен картайганман эм хатынымнынъ да йыллары еткен», – деди.

19Маьлек ога деп яваплады: «Мен Алладынъ алдында турувшы Жабраилмен эм сени мен соьйлеспеге, сол куванышлы хабарды сага еткермеге йиберилгенмен. 20Меним, заманы еткенде, эш толмай калмаяк деген соьзлериме ынанмаганынъ уьшин, сен энди сакав болаяксынъ, сол зат толтырылаяк куьнге дейим соьйлемей тураяксынъ», – деди.

21Сол арада халк Зекерьяды саклайтаган эди эм онынъ, Алла уьйиннен шыкпай, калып кеткенине сейирсинетаган эди. 22Зекерья шыкканнан сонъ, олар ман соьйлесалмады. Халк Алла уьйинде ога коьринис коьрингенин сезди; ол да оны, тили тыйылганыннан ымлап, анълатты.

23Аллага кылынув куьнлери озганнан сонъ, Зекерья уьйине кайтты. 24Онынъ пишеси Элисабет авыраяклы болды эм оны бес айга дейим халктан ясырды. 25«Сосындай йылларымда Раббийим мени языксынды, инсанлар арасында меним кемшилигимди тайдырды», – дейтаган эди ол.


Иса Масихтинъ дуныяга энеегининъ билдирилуьви


26-27Элисабеттинъ карнындагынынъ алтыншы айында Алла Жабраил маьлекти Галилеядынъ Назарет шахарына Даут тукымыннан Юсуп атлы эр мен соьз тавысып турган кызга йиберди. Ол кыздынъ аты Марьем эди. 28Маьлек ога келгенлей: «Салам, шапагатлы! Раббий сени мен болар[1]», – деди.

29Марьемди бу соьзлер саьспеклетти эм ол, бу неди билдирген салам экенин анъламай, ойланды. 30Ога маьлек: «Коркпа, Марьем, неге десе сен Алладан шапагатлы болгансынъ. 31Энди карнынъда болып, ул табаяксынъ эм Оны Иса деп атаяксынъ. 32Ол данъклы болаяк, Аллаху-Тааладынъ Улы деп саналаяк. Ога Раббий Алла Онынъ атасы Дауттан калган такты береек; 33оьмир оьмирге Якуп тукымынынъ уьстинде патшалык эттиреек эм Онынъ патшалыгынынъ сонъгы куьни болмаяк», – деди.

34Марьем маьлектен: «Бу кайтип болар, эгер мен энди де эр сынамаганман?» – деп сорады.

35Ога маьлек: «Кие Рух сага туьсеек, Аллаху-Тааладынъ куьши сени каплап алаяк, сонынъ уьшин туваяк кие Бала Алладынъ Улы деп аталаяк. 36Эне бедев деп саналып турган сага ювык еткен Элисабет те картлыгында ул ман авыраяклы эм ога энди алты ай болаятыр. 37Алладынъ бир соьзи де куьшсиз калмайды», – деп яваплады.

38Сонда Марьем: «Мен Раббийдинъ кулыман. Менде сенинъ айтканынъдай болсын», – деди. Маьлек оннан тайды.


Марьем Элисабетти коьрмеге барады


39Сол куьнлерде Марьем асыгыслы болып Юдеядынъ тавлы кесегиндеги бир шахарга барды. 40Зекерьядынъ уьйине киргенлей, Элисабет пен саламласты. 41Элисабет Марьемнинъ саламын эситкен заманда, онынъ карнындагы аьвлет ойнаклады. Элисабет Кие Рухка толды. 42Ол, давысын коьтерип: «Хатынлардынъ арасында сен муьбарексинъ эм сенинъ карнынъдагы бала да муьбарек! 43Меним Раббийимнинъ анасынынъ мага сосы келуьви не себептен болды экен? 44Неге болса да, сенинъ саламласув тавысынъ мага еткенде, меним карнымдагы саьбийим куванышлы ойнаклады. 45Ынанганынъ уьшин бактылысынъ, неге десе Раббийдинъ сага билдиргени толтырылаяк», – деди.

46Марьем: «Меним яным Раббийди оьрметлейди. 47-48Ол Оьз кулынынъ язык аьлин эслегени уьшин коьнъилим Аллага, Куткарувшыма, куванады. Эндиден арбатын мени баьри тукымлар бактылыга санаяклар. 49Неге десе куьдиретли Алла мага уллы ислер этти. Онынъ аты кие! 50Онынъ рагимлиги несилден несилге Ога оьрмет эткенлерге яйылаяк. 51Оьз куватынынъ карувын коьрсетти, юреклеринде оьктемли ойлары болганларды шашты. 52Куьшлилерди тактан туьсирди, мазлумларды коьтерди. 53Ашыкканларды оьз берекети мен тойдырды, ама байларды бир затсыз кайтарып йиберди. 54-55Ол Оьзининъ кулы Исраилге ярдам этти эм, аталарымызга айтканындай, Ибрагимге, онынъ тувдыкларына оьмир оьмирге этеек рагимлигин эсинде тутты», – деди.

56Марьем Элисабет пен бир уьш ай кадер турганнан сонъ уьйине кайтты.


Яхъя пайхамбардынъ тувувы


57Бала туваяк вакыты еткенде, Элисабет ул тапты. 58Раббийдинъ ога уллы рагимлик коьрсеткенин эситип, онынъ кардашлары эм конъысылары оны ман бирге куванатаган эдилер. 59-60Сегизинши куьнинде балады суьннетлеек аьдет пен йыйылдылар эм ога атасынынъ атын, Зекерьяды, атамага токтастылар, ама баладынъ анасы унамады эм оны Яхъя деп атаягын билдирди.

61Ога: «Сенинъ тукымынъда ондай атлы бирев де йокты да», – дедилер.

62Атасыннан, ымлап, онынъ кайтип атаяк болатаганын сорадылар. 63Зекерья такта тилеп алды да язды: «Онынъ аты – Яхъя». Баьриси де сейирсиндилер. 64Сол саьатлей Зекерьядынъ авызы да, тили де ашылды эм ол, Аллага шуькир айта берип, соьйлеп баслады. 65Олардынъ тоьгерегинде яшаганларды коркув бийледи. Сол болган затлардынъ хабары Юдеядынъ баьри тавлы кесегинде яйылды. 66Эситкенлердинъ баьриси де оны юреклерине салдылар: «Сосы аьвлет ким болаяк экен?» – деп, сейирсинип, сорастылар. Раббийдинъ куваты Яхъя ман бирге эди.


Зекерьядынъ пайхамбарлык соьзи


67Кие Рухка толган Зекерья пайхамбарлык соьзин айтып баслады: 68«Исраилдинъ Алласы Раббийге шуькир болсын! Оьз халкына ярдамга келди эм оны куткарды. 69Оьзининъ кулы Дауттынъ тукымыннан бизге куьшли Куткарувшыды шыгарды. 70-71Кие пайхамбарларынынъ авызы ман оьмирден бери билдиргениндей, бизди явларымыздан эм баьри коьрип болмайтаганлардынъ колыннан куткарды, 72кие антласувын эскерди, аталарымызга рагимлик этти. 73-74Ол атамыз Ибрагимге берген антынша, бизди душпанларымыздынъ колыннан куткарып, Ога коркувсыз кылынгандай этти; 75соьйтип Онынъ алдында Ога оьмиримиздинъ баьри куьнлеринде сыйлылык эм тувралык пан яшамага болаламыз. 76Сен, аьвлет, Аллаху-Тааладынъ пайхамбары деп аталаяксынъ, неге десе Онынъ алдында барып, Ога йол аьзирлеексинъ. 77-78Алламыздынъ халкына Онынъ рагимлиги мен олардынъ куьналары кеширилгеннен сонъ куткарылув болаягын анълатаяксынъ. 79Онынъ рагимлиги мен йогардан тувган Куьн[2] каранъада эм оьлим куьлеткисинде олтырганларды ярыкка шыгараяк, бизим аякларымызды татымлык йолына бураяк». 80Бала болса оьсе барды, коьнъили мен беркиди эм оьзининъ Исраил халкы алдына келеек куьнине дейим шоьлде яшады.


### 2


Иса Масихтинъ тувувы


1Сол куьнлерде кесарь Августтынъ буьтин урым ерлериндеги аьдемлер санын язып алув буйырыгы шыкты. 2Сосы язылып алынув Киринийдинъ Сирияда тоьрелик суьруьв кезуьвинде биринши эди. 3Сонынъ уьшин баьриси де, аьр ким оьз тувган шахарына, язылмага барды.

4Сондай болып Юсуп та, Даут уьйиннен эм тукымыннан болган себепли, Галилеядынъ Назарет шахарыннан, Юдеяга, Дауттынъ Бетлехем деп аталатаган шахарына атланды. 5Онда оьзининъ соьз тавысып турган хатыны Марьем мен бирге язылмага керек эди. Марьем авыраяклы эди. 6Олар онда барганда, Марьемге бала табув заманы етти. 7Марьем оьзининъ Улын, тувнъышын, тапты, Оны боьледи эм отлыкка салды, неге десе конакбайдынъ боьлмесинде оларга орын табылмаган эди.


Койшылар ман маьлеклер


8Сол элде далада койшылар оьзлерининъ суьруьвлери мен куьзет шыгатаган эдилер. 9Бирден олардынъ алдына Раббийдинъ бир маьлеги туьсти, Раббийдинъ нуры оларды ярыкландырды. Суьруьвшилер бек корктылар. 10Ама маьлек оларга: «Коркпанъыз, мен сизге де, баьри аьдемлерге де бек куванышлы ийги хабарды билдирмеге келгенмен. 11Буьгуьн сизге Даут шахарында Куткарувшы тувды: Ол РаббийМасих. 12Мине сизге онынъ нышаны: сиз боьленген эм отлыкта яткан балады табаяксыз», – деди.

13-14Сонъ анъламастан маьлекке аспаннынъ сансыз маьлеклер аскери келип косылдылар. Олар Аллага шуькир айтып: «Аллаху-Таалага данък, ер уьстинде Онынъ разы болган аьдемлерине тынышлык болсын!» – дедилер.

15Маьлеклер олардан коькке тайганда, койшылар бир бирлерине: «Бетлехемге бараяк, онда не зат болганын караяк, Раббий бизге не затты билдирди экен», – деп айттылар. 16Олар асыгыслы бардылар да Марьем мен Юсупты эм отлыкта яткан балады таптылар. 17Коьргенлеринде, сосы Аьвлет акында оларга не зат белгили болганын айттылар. 18Эситкенлердинъ баьриси де койшылардынъ айтатаган затларына сейирсине эдилер. 19Марьем, болса, сосы соьзлердинъ баьрисин де коьнъилине ювык алып, юрегине салды. 20Сонъ койшылар эситкенлери, коьргенлери эм оларга калай билдирилгени болса, солай ок болганы уьшин Аллады данъклай эм Ога шуькир айта, артларына кайттылар.


Исады Алладынъ уьйине аькелдилер


21Сегиз куьн озганнан сонъ, Саьбийге суьннет аьдетин этпеге керек заманы еткенде, Ога карында болаяктан алдын маьлек пен билдирилген Иса атты бердилер.

22Муса пайхамбарга буйырылган Тауратка коьре тазаланув куьнлери оьткенде, балады Ерусалимге, Раббийдинъ алдына салмага деп, аькелдилер. 23Неге десе, Раббий берген Тауратта белгиленуьвге коьре, аьр бир тувнъыш эр саьбий Раббийге багысланмага керек. 24Эм Раббий берген Таураттынъ билдируьвине коьре курманлыкка эки куьмири[3], яде эки коьгершин балапанды аькелмеге тийисли эдилер.

25Сол вакытта Ерусалимде Шимон атлы аьдем болган. Ол туврашыл, Аллады сыйлаган эм Исраилге тынышлыкты уьмитлеген эр эди, эм Алладынъ Кие Рухы онда эди. 26Алладынъ Рухы ман Ога, Масихти коьрмей, оьлмееги билдирилген эди. 27Сол куьн Шимон, Кие Рух пан коьнъилленип, Алла уьйининъ каралдысына барган эди. Ата-анасы Иса Аьвлетине, Тауратта буйырылган аьдетти эттиреек болып, аькелген заманда, 28Шимон оны койнына алды, Аллага шуькир айтып: 29«Дуныядынъ Бийи, Сенинъ соьзинъ толды; мен, сенинъ кулынъ, энди тынышлык пан оьлермен. 30-32Неге десе энди Сенинъ буьтин халклар алдына аьзирлеген куткарувынъды, баска миллетлерге билим ярыгын ашаякты эм Оьз Исраил халкынънынъ данъкын шыгараякты коьзим мен коьрдим!» – деди.

33Исадынъ ата-анасы баласына айтылатаган соьзлерге сейирсиндилер. 34Сонъ Шимон оларга ийгилик тиледи эм баладынъ анасы Марьемге: «Сосы Аьвлет Исраилде коьплердинъ йогарга оьрленуьвине де, коьплердинъ тоьмен туьсуьвине де себеп болаяк. Ол шет кагылаяк нышан болаяк. 35Сенинъ оьзинънинъ янынънан да кылыш оьтеек. Соьйтип коьплердинъ акылындагы ойлары ашыкланаяклар», – деди.

36Булайда тагы да Ашер ырувыннан Пануелдинъ кызы Ханна пайхамбар да бар эди. Кызлай косылган эри мен тек ети йыл яшаган, а соьле кавдыраган картлыгында эди. 37Сексен доьрт ясындагы тул хатын оразасы, дувасы ман кеше-куьндиз Аллага кылынып, Онынъ уьйининъ каралдысыннан таймайтаган эди. 38Сол вакытта ол да аьдемлерге ювыклап, Аллага шуькир айтып, Ерусалимнинъ куткарылувын саклайтаганлардынъ баьрисине Саьбийдинъ акында хабарлайтаган эди.


Назаретке кайтув


39Юсуп пан Марьем Раббийдинъ буйырыгына коьре баьри затларын эттиргеннен сонъ, Галилеяга, тувган шахары Назаретке кайттылар. 40Аьвлет оьсе барды, акылланды, яны беркиди; Алладынъ шапагаты Онда эди.


Яс Иса Алла уьйинде


41Аьр йыл сайын Онынъ ата-анасы Ерусалимге пасха байрамына баратаган эдилер. 42Ол он эки ясына еткенде, аьдеттегинше, олар тагы да Ерусалимге байрамга келдилер. 43Байрам куьнлери кутылып, артларына кайтаятырганда Иса Масихтинъ Ерусалимде калганын Онынъ ата-анасы эскермей калдылар. 44Ол баскалар ман бирге келеди деп, ойладылар; соьйтип бир куьнлик йолды оьткеннен сонъ, Оны кардаш-ювыкларынынъ арасыннан излеп басладылар. 45Сонъ, таппаганларында, Оны излей, Ерусалимге кайттылар. 46Уьш куьннен сонъ Исады Алла уьйининъ каралдысында устазлар арасында олтырып, оларды тынълай эм оларга сорав сала турганда, табадылар. 47Оны тынълавшылардынъ баьриси де Онынъ акыллылыгына, берген явапларына сейирсинетаган эдилер. 48Ата-анасы Оны коьргенде аьжейипсиндилер эм Ога анасы: «Балам! Сен бизге булай неге эттинъ? Мине Сенинъ атанъ ман мен Сени излестирип, кайгырып юримиз», – деди.

49Иса: «Мени излемеге сизге неден керек эди? Яде сиз Меним Атамнынъ уьйинде болмага керегимди билмединъизбе?» – деп сорады. 50Ама олар оьзлерине айтылган соьзлерди анъламадылар.

51Иса олар ман бирге Назаретке кайтып келди эм оларга бойсынувлы болды. Онынъ анасы болган затлардынъ баьрисин де юрегине салды. 52Иса оьсти эм акыллана барды. Оны Алла да, аьдемлер де суьетаган эдилер.


### 3


Яхъя пайхамбардынъ увазы


1Император Тиберийдинъ басшылык этуьвининъ он бесинши йылында, Юдеяда Понтий Пилат тоьрелик суьргенде, Ирод – Галилеяда, кардашы Пилип – Итурея ман Трахонит областинде, а Лисаний – Авилиний еринде тетрарх[4] болганларында, 2бас дин куллыкшылары Ханан ман Каяпадынъ заманларында, Алла шоьлге Зекерьядынъ улы Яхъяга соьзин туьсирди. 3Оннан сонъ Яхъя Йордан сувы тоьгерегиндеги баьри эллерди айланып, аьдемлерди куьналарынынъ кеширилуьви уьшин тевбеге туьспеге, сувда шомылдырылып тазаланмага[5] шакырып юрди. 4Ешая пайхамбардынъ китабында язылган соьзлерине коьре: «Шоьлде шакыратаганнынъ давысы: „Раббийге йол аьзирленъиз, Онынъ алдына йолларды туьз этинъиз! 5Аьр бир оьзен толтырылсын, аьр бир тав эм тоьбешик тоьменленсин, кыйшыклык туьзелсин, кынъыр-шонъкыр йоллар тегисленсин. 6Сонда аьр аьдем Алладынъ куткарувын коьреек“, – дейди».

7Яхъя оьзине сувда шомылдырылып тазаланмага келген халкка: «Йылан тувдыклары! Сизди келеек шамланувдан кашпага ким уьйреткенди? 8Тевбеге туьскенинъиздинъ тийисли ислерин коьрсетинъиз. Юрегинъизди: „Бизим атамыз Ибрагим“, – деп, юбантып олтырманъыз, неге десе Алла сосы таслардан Ибрагимге балалар курастырмага болаяк. 9Энди балта да тереклер туьбинде ятады: хайырлы емисти аькелмейтаган тереклердинъ кайсысы да кесилип отка тасланаяк», – деди.

10Халк оннан: «Аьше, бизге не этпеге керек?» – деп сорастырды.

11Ол оларга явапка деп хабарлады: «Кимде эки коьйлек болса, сол онынъ бирин болмаганга берсин; кимде ырызкы бар болса, солай ок этсин».

12Ясакшылар да сувда шомылдырылып тазаланмага келдилер эм оннан: «Устаз, бизге не этпеге керек?» – деп сорадылар.

13Оларга да: «Сизге буйырылганнан баска бир затты та тилеменъиз», – деп яваплады.

14Оннан аскершилер де: «А бизге не этпеге керек?» – деп сорадылар.

«Биревди де ынжынтпанъыз, яладан яла якпанъыз эм оьз кыйынагынъызга канагатланынъыз», – деди Яхъя.

15Халк уьмитленип саклайтаган эди. Баьрисин де: «Яхъя Масих тувылма экен?» – деген ой кызыксындыратаган эди.

16Ога Яхъя баьрисине еткерип: «Мен сизди сувда шомылдырып тазалайман, ама меннен куьшли Бирев келеятыр, мен Онынъ шарыкларынынъ бавын шешпеге де тийисли тувылман. Ол сизди Кие Рух пан эм от пан тазалаяк. 17Аслык сувырувшы куьрегин колына алган: Оьз ындырын тазалап, бийдайын амбарына йыяяк, а тобанын соьнмес отка таслап куьйдиреек», – деди. 18Яхъя баска туьрли коьп насихатлар берип, халкка Ийги Хабарды билдирди. 19-20Тетрарх Иродты, оьз кардашынынъ пишеси Иродиадага уьйленгени эм тагы да баска этетаган яманлыклары уьшин Яхъя бетлегенде, Ирод буьтин яманлыкларынынъ уьстине тагы да бирин косты: ол Яхъяды тутнакка олтыртты.


Исадынъ сувга шомылдырылувы


21Буьтин халк сувга шомылдырылганнан сонъ, Иса да сувга шомылдырылды. Дува этеятырган вакытында, коьк как ярылып ашылды. 22КиеРух Ога коьгершин кебинде туьсти эм аспаннан: «Сен Меним суьйген Улымсынъ, Мен Сага разыман», – деген давыс эситилди.


Исадынъ асылы-тукымы


23Иса Оьз аьрекетин баслаганда, отыз ясларына келген эди. Аьдемлер ойлаганларындай, Ол Юсуптынъ улы эди. Юсуп болса Элийдинъ улы,

24Мататтынъ улы, Левийдинъ улы, Мелхийдинъ улы, Яннайдынъ улы, Юсуптынъ улы,

25Матитиядынъ улы, Амостынъ улы, Нахумнынъ улы, Эслийдинъ улы, Нагайдынъ улы,

26Махаттынъ улы, Матитиядынъ улы, Шимийдинъ улы, Юсуптынъ улы, Юдадынъ улы,

27Йохананнынъ улы, Решадынъ улы, Зерубавелдинъ улы, Шалтиелдинъ улы, Нерийдинъ улы,

28Мелхийдинъ улы, Аддийдинъ улы, Косамнынъ улы, Элмадамнынъ улы, Эрдинъ улы,

29Ешудынъ улы, Элиезердинъ улы, Йоримнинъ улы, Мататтынъ улы, Левийдинъ улы,

30Шимоннынъ улы, Юдадынъ улы, Юсуптынъ улы, Йонамнынъ улы, Элиякимнинъ улы,

31Маладынъ улы, Меннадынъ улы, Мататадынъ улы, Натаннынъ улы, Дауттынъ улы,

32Ишайдынъ улы, Оведтинъ улы, Боаздынъ улы, Салмоннынъ улы, Нахшоннынъ улы,

33Аминадавдынъ улы, Арамнынъ улы, Эсроннынъ улы, Перестинъ улы, Юдадынъ улы,

34Якуптынъ улы, Исхактынъ улы, Ибрагимнинъ улы, Терахтынъ улы, Нахордынъ улы,

35Серуктынъ улы, Регудынъ улы, Пелектинъ улы, Эвердинъ улы, Шалахтынъ улы,

36Кенаннынъ улы, Арпакшадтынъ улы, Самнынъ улы, Нухтынъ улы, Ламехтинъ улы,

37Метушелахтынъ улы, Ханоктынъ улы, Яредтинъ улы, Махалалелдинъ улы, Кенаннынъ улы,

38Эноштынъ улы, Шеттинъ улы, Аьдемнинъ улы, а Аьдем болса Алладынъ улы эди.


### 4


Исадынъ сыналувы


1Кие Рух пан савлай бийленген Иса, Йордан сувыннан кайтып келгеннен сонъ, Рухтынъ коьнъиллендируьви мен шоьлликке йиберилди. 2Ибилис шоьлде Оны кырк куьн сынады. Сол заманнынъ ишинде авызында бир зат та болмаган себепли, Иса ахырында ашыкты. 3Сонда ибилис Ога: «Сен Алладынъ Улы болсанъ, сосы тасларга оьтпек болмага буйыр», – деди.

4Иса ога: «„Аьдем тек бир оьтпек пен яшамаяк“[6], – деп язылган», – деди.

5-6Ибилис Оны бийик ерге шыгарды, коьз ашып юмганша, Ога дуныядынъ баьри эллерин коьрсетти эм: «Мен Сага солардынъ баьрисининъ уьстинде иеликти де, олардынъ данъкын да берейим, неге десе олар мага тапшырылган эм суьйгениме бермеге болаякпан. 7Сога коьре, эгер Сен мага бас ийсенъ, баьриси де Сеники болар», – деди.

8Сонда Иса Ога: «„Раббий[7]: Алланъа бас ий эм тек Ога кылын“, – деп язылган», – деп яваплады.

9Оннан сонъ ибилис Оны Ерусалимге аькелди, Алла уьйининъ бийиклевине салды, Ога: «Сен Алладынъ Улы болсанъ, муннан туьбине атыл. 10Аьше: „Алла Сени Оьз маьлеклерине аманат этер, Сени коршаласынлар деп“ 11эм „Олар, аягынъды таска тийгистпей, Сени колларында аькетееклер“, – деп язылганды да», – деди.

12Ога Иса явапка: «„Раббий Алланъды сынама“, – деп те язылган», – деди.

13Оннан сонъ ибилис Исады сынаганын койды, кезуьви келгенге дейим Онынъ касыннан тайды.


Назарет шахардагы синагогта


14Кие Рухтынъ куьшин алган Иса Галилеяга кайтты. Онынъ акындагы соьзлер буьтин тоьгерегиндеги ерлерге яйылдылар. 15Ол аьдемлерди синагогларда уьйретти эм баьриси де Оны данъклайтаган эдилер.

16Иса Назаретке, оьзи оьскен-тербияланган ерине барды. Онда Оьзи, аьдетинше этетаганындай, шабат куьн синагогка келди. Синагогта Иса окымага турды. 17Ога Ешая пайхамбардынъ китабын бердилер эм Ол, оны алып ашып, булай язылган ерин табып: 18-19«Раббийдинъ Рухы менде. Ол, Мага май ягып, Мени [юреклери сынганларды сав этпеге] ярлыларга ийги хабар айтпага, есирдегилерге куткарылаякларын, сокырларга коьзлерининъ ашылаякларын анълатпага, эзиетленгенлерди эркинликке шыгармага, Раббийдинъ аьдемлерге разылыгын береек заманын билдирмеге йиберген», – деп окыды.

20Иса китапты япты да оны синагогтынъ куллыкшысына кайтарды. Синагогтагылардынъ коьзлери Исага тигилген эдилер. 21Сонда Ол тынълавшыларына айтып баслады: «Буьгуьн сизинъ эситкенинъиз бен бу язув толтырылды».

22Баьриси де Ога разы болдылар. Онынъ авызыннан шыгатаган хайырлы соьзлерине аьжейипсиндилер эм: «Сосы Юсуптынъ улы тувыл ма экен?» – деп соьйлестилер.

23Иса оларга: «Элбетте, сиз Мага такпактынъ соьзлери мен айтпага болаяксыз: „Эмлевши, оьзинъди оьзинъ сав эт! Булайда, ата юртынъда, сол биз эситкен Капарнаумда эткен затларынъды кайтарып эт“, – дегенди айтпага болаяксыз. 24Сизге дурысын айтаман: эш бир пайхамбарды да оьз ата юртында хош коьрип йолыкпайдылар. 25Туьзин айтаман сизге, Исраилде Ильяс пайхамбардынъ заманларында уьш йыл алты айга дейим коьк ябылып, буьтин ерде авыр ашлык болганда, онда тул хатынлар коьп болдылар. 26Кенем де, Ильяс тек Сидон ериндеги Сарапат шахарында бир тул хатынга болмаса, олардынъ баска биревлерине де йиберилмеген эди. 27Исраилде Элиша пайхамбардынъ заманында авыр тери маразы болганлар коьп эдилер, аман да олардынъ ишиннен тек бир сирияшы Наман болмаса, эш бирев де сав болмаган», – деди.

28-29Оны эситкенде, синагогтагылардынъ баьриси де ашувга толдылар. Турып, Исады шахардан кувып шыгардылар да шахар орынласкан тавдынъ басындагы ярдан атаяк болдылар. 30Ама Иса олардынъ ортасыннан оьтти, Оьз йолы ман кетти.


Капарнаум шахарында синагогта


31Иса Галилеядынъ Капарнаум шахарына барды эм шабат куьн халкты уьйретуьвин баслады. 32Олар Онынъ окувына аьжейипсинетаган эдилер, неге десе Онынъ соьзинде бир куват бар эди.

33Синагогта кара куьш бийлеген йинли киси бар эди. Ол бирден давысын коьтерип кышкырды: 34«Назаретши Иса, калдыр бизди! Сенинъ бизде не ишинъ барды? Бизди аьлек этпегеме келгенсинъ? Сенинъ ким экенинъди билемен. Сен Аллага багысланган Аьдемсинъ!»

35«Тын!» – деп каты буйырды Иса, – «Шык оннан!» Эм йин кисиди баьрисининъ алдында ерге йыкты, эш бир хаьте де этпей, оннан шыкты.

36Баьриси сейирсинетаган эдилер эм олар оьз ара бир бирлерине: «Бу не зат окув экен? Ол кара йинлерге иелик пен, куьш пен буйырады эм олар кашып кетедилер!» – деп айта эдилер. 37Исадынъ хабары тоьгерегиндеги баьри якларга яйылатаган эди.


Иса коьп аьдемлерди сав этеди


38Иса, синагогтан шыкканнан сонъ, Шимоннынъ уьйине барды. Шимоннынъ кайнанасы сол вакытта безгек пен янып-куьйип авырыйтаган эди. Исадан ога ярдам этпеге тиледилер. 39Иса авырганнынъ уьстине ийилди де безгегин тыйдырды. Безгектен кутылган хатын, сол саьатлей турды, оларды ас пан сыйлады.

40Куьн кавысып бараятырган вакытта, аьдемлер, кимнинъ кайдай туьрли маразлысы бар болса, соны Исага аькелип басладылар. Ол олардынъ аьр кайсысына да колын тийдирди, баьрин де сав этетаган эди. 41Сондайлардынъ коьплериннен, кышкырыклап: «Сен – Алладынъ Улысынъ!» – деп, йинлер де шыгатаган эдилер. Ама Иса оларга айтпага ызын бермеди, неге десе олар Онынъ Масих экенин биле эдилер.

42Куьн тувганда, Иса шыкты да авлак ерге барды. Аьдемлер Оны излестирдилер. Тапканда, Оны оьзлериннен йибермеек болдылар. 43Ама Ол халкка: «Мен баска шахарларда да Алла Патшалыгынынъ акында Ийги Хабарды яйып юрмеге тийислимен, неге десе Мен сонынъ уьшин йиберилгенмен», – деди. 44Эм Юдеядынъ[8] синагогларында уваз айтып юретаган болды.


### 5


Иса биринши сокталарын сайлап алады


1Куьнлердинъ биринде халк Исады курсап алып, Алладынъ соьзин тынъламага йыйылган заманда, Ол Гиннесар коьлдинъ касында тура эди. 2Ол коьл шетинде турган эки кайыкты коьрди. Балыкшылар кайыклардан туьсип, йылымларын ювып туры эдилер. 3Сол кайыклардынъ бирисине, Шимондыкына, кирди, Шимонга ягадан бираз таймага тиледи; сонъ олтырып, халкты уьйретип баслады. 4Айтып кутылганнан сонъ, Иса Шимонга: «Терен ерине юзип бар да балык ысламага йылымларды тасла», – деп тиледи.

5Шимон Ога: «Устаз! Биз туьн бойы ислеп шыктык, тек бир зат та ыслаялмадык, кенем де, Сенинъ соьзинъди этип, йылымларды таслайым», – деди.

6Соьйтип эткеннен сонъ, олар сансыз балык ысладылар, аьле йылымлары да йыртылып басладылар. 7Баска кайыктагы йолдасларына, келип ярдам этсинлер деп, ымладылар. Олар да келип, кайыкты балыкка толтырдылар. Сонъ олар авырлыктан батып та басладылар.

8Оны коьргенде Шимон Петер, Исадынъ аягына йыгылып: «Раббий, меннен кет, неге десе мен куьналы кисимен», – деди. 9Ол эм онынъ янында болганлардынъ баьриси сол шаклы балык туьскенине сейирсиндилер. 10Шимоннынъ йолдасларын, Зебедей улларын Якуп пан Яхъяды да солай ок сейирсинуьв бийледи.

Сонда Иса Шимонга: «Коркпа, буьгуьннен алып сен (балык ыслагандай) аьдемлердинъ коьнъилин авлаяксынъ», – деди. 11Балыкшылар эки кайыкты ягага тартып шыгардылар, баьри затларын калдырдылар да Исадынъ артыннан иердилер.


Иса авыр тери маразлыды сав этеди


12Иса шахарлардынъ биринде болганда, авыр тери маразы болган аьдем келди де, Онынъ аягына йыгылды эм ялбарып тиледи: «Бийим, эгер суьйсенъ, мени тазаламага боларсынъ».

13Иса колын созды, ога тийгистти де айтты: «Суьемен, тазалан». Сол саьатлей оннан маразы тайды.

14Иса ога: «Мунынъ акында биревге де айтпа, тек барып, дин куллыкшысына коьрин, тазаланганынъ уьшин, Муса пайхамбар буйыргандай, курманлык шал. Соны ман аьдемлер алдында сав болганынъды шаатларсынъ», – деп буйырды. 15Кенем де Онынъ хабары коьптен коьп халк арада яйылатаган эди. Аьдемлер куйылып, Оны тынълар эм оьз маразларыннан эмленер уьшин келетаган болдылар. 16Иса болса, авлак ерлерге кетип, Аллага дува этетатаган эди.


Иса Капарнаумда паралич сокканды савартады


17Бир куьн Иса уьйрететаган вакытында, Галилея ман Юдеядынъ эм Ерусалимнинъ аьр ерлериннен келген парисейлер мен Таурат устазлары да олтырып турганлай, авырганларды Раббийдинъ Ога берген куьши мен сав этетаган эди. 18Мине сонда ким эсе де биревлер паралич соккан маразлыды тоьсеги мен коьтерип келип, уьйге киргистпеге, Исадынъ алдына салмага шалыстылар. 19Ама аьдемнинъ коьплигиннен кирмеге йол таппай, уьйдинъ тоьбесине минип, оны аштылар, оннан авырганды тоьсеги мен ортага, Исадынъ алдына туьсирдилер. 20Иса олардынъ Ога ынанувларын коьрип, сол аьдемге: «Куьналарынъ кеширилген!» – деди.

21Дин аьлимлери мен парисейлер: «Ассылык эткен бу ким экен? Бир Алладан баска куьналарды ким кеширмеге болады?» – деп, оьз ара ойластылар.

22Иса, олардынъ ойлаганларын анълап, оларга явапка айтты: «Акылынъыздан сондай ойларды неге оьткересиз?

23Не зат енъил айтпага: „ Куьналарынъ кеширилген“, яде „Тур да юр“? 24Мине солай, сиз билмеге керексиз: Аьдем Улынынъ[9] ер юзинде куьналарды кеширмеге де куваты бар». Сонъ Ол авырган кисиге: «Сага айтаман, тур, орнынъды алып, уьйинъе кайт», – деди.

25Эм ол сол саьатлей турды, олардынъ алдында яткан орнын алды, Аллады данъклап, уьйине кайтып кетти. 26Баьриси де сейирсиндилер, Аллады данъкладылар эм коркувга туьсип: «Биз буьгуьн кайдай кужырлы ислерди коьрдик!» – деп айттылар.


Левий (Матай) Исадынъ сокталарына косылады


27Оннан сонъ Иса тыска шыкты эм ясак йыйылатаган ерде олтырган Левий атлы ясакшыды коьрди, ога: «Меним ызымнан кел», – деди. 28Эм Левий, болганын калдырып, турды да Онынъ ызыннан барды.

29Левий оьзининъ уьйинде Исага сыйлав зияпет этти, зияпетке коьп ясакшылар да, баскалар да бирге йыйылдылар, ас-сув ишип олтырдылар. 30Парисейлер мен дин аьлимлери соьйлесип, Исадынъ сокталарына: «Сиз не уьшин ясакшылар эм куьналылар ман бирге еп-ишип олтырасыз?» – дедилер.

31Иса оларга явапка: «Савлыгы болганларга тувыл, а маразлыларга эмлевши керек болады. 32Мен туврашыл деп саналганларды тувыл, а куьналыларды тевбеге шакырмага келгенмен», – деди.


Ораза акында сорав


33Олар Исага: «Яхъядынъ сокталары да, парисейлердики де, тез-тез ораза тутып, дува этедилер, а Сеникилер неге еп-ишип турадылар?» – дедилер. 34Оларга Иса: «Киев тенълерининъ касында турганда, онынъ тойында оларга, ораза тутынъыз деп, буйырмага боларсызба? 35Ама киевди олардынъ арасыннан айыраяк куьн де келеек, сонда, сол куьнлерде олар ораза тутарлар», – деп яваплады. 36Оны ман бирге Иса оларга таварых айтты. «Эш бирев де янъы кийиминнен ямавлык йыртып алып эски кийимине ямамайды. Ямаса, ол янъы кийимин де йыртар, эски кийимине де ямавга ярамас. 37Бирев де яс шагырды эски тулыкларга куймайды. Куйса, яс шагыр тулыкларды тесер, оьзи де агып тоьгилер, тулыклар да аьлек болар. 38Йок, яс шагыр янъы тулыкка куйылмага тийисли болады[10]. 39Эш бирев де эски шагырды ишкенде, янъы шагыр тилемес, неге десе: „Эски шагыр – ийги“, – деп айтар», – деди.


### 6


Шабат куьн акында сорав


1Бир шабат куьн Иса эгин эгилген ызанлар ман оьтип бара эди. Онынъ сокталары бийдай масакларын юлкып, аяларында уйкалап, асын ашап бара эдилер. 2Парисейлердинъ бир кесеклери: «Сиз шабат куьнинде этилмеге тийисли болмаганды неге этесиз?» – дедилер.

3Иса оларга явапка: «Дауттынъ оьзи эм онынъ йолдаслары ашыкканда не эткенин окымагансызба? 4Ол Алла уьйине кирип, онда салынган оьтпеклерди алып ашады эм оьзи мен йолдасларына да берди. А сол оьтпеклерди ашамага тек дин куллыкшыларына тийисли», – деди. 5Сонъ: «Аьдем Улы – шабат куьннинъ де Иеси», – деп косты.


Иса колы курыганды сав этеди


6Баска бир шабат куьнинде Иса синагогка, халкты окытайым деп, барды. Сонда онъ колы курыган бир аьдем бар эди. 7Дин аьлимлери мен парисейлер Исады шуьшлемеге сылтав излейтаган эдилер, сонынъ уьшин шабат куьн эмлерме экен деп, сынап, анъылып турдылар. 8Иса, олардынъ ниетлерин биле турганлай, колы курыган аьдемге: «Тур да ортага шык», – деди. Ол, турып, алдыга шыкты.

9Сонда Иса оларга айтады: «Мен сизден бир затты сорайым: Не этпеге керек шабат куьн? Яманлык па, яде яхшылык па? Янды куткарув ма, яде оны йойтув ма?[11]» 10Олардынъ баьрисине карап алды да колы курыган кисиге: «Колынъды соз!» – деди. Аьдем айтканындай этти: онынъ колы сав болды. 11Олар, акылсыздай, ашувландылар эм оьз ара, Иса ман не зат этеек экен деп, соьйлестилер.


Исадынъ он эки элшиси


12Сол куьнлерде Иса тавга, дува этер уьшин, коьтерилди де туьн бойы Аллага дува эте турды. 13Эртеси куьн, Оьзининъ сокталарын шакырып, олардынъ арасыннан он экисин сайлап алды да оларга элши деген атты берди. 14Иса Оьзи Петер деп атайтаган Шимонды эм онынъ тувган кардашы Эндрейди, Якупты эм Яхъяды, Пилипти эм Барталмайды, 15Матайды эм Томады, Алпай улы Якупты эм Зилот атлы Шимонды, 16Якуп улы Юдады эм сонъында кыянатшы болган Юда Искариотты айырды.

17Иса олар ман бирге тавдан туьсти, бир тегис ерде токталды. Онда Онынъ коьплеген сокталары, Юдеядан, Ерусалимнен, денъиз ягадагы Тир мен Сидон ерлериннен келген коьп халк туры эдилер. 18Олар Оны тынъламага эм оьзлерининъ маразларыннан айырылмага келгенлер. Солай ок кара йинлердинъ азабын шегетаганлар да савартылдылар. 19Исадан шыгатаган куьш баьрисин де савартатаган себепли, буьтин халк Ога коллары ман тиймеге амал излейтаган эди.


Ийги тилеклер эм каргыслар


20Иса сокталарына коьз атып: «Пакырлар бактылы, неге десе Алла Патшалыгы сизики.

21Энди ашыкканлар бактылы, неге десе сиз тойдырылаяксыз. Соьле йылайтаганлар бактылы, неге десе куьлеексиз.

22Аьдем Улы уьшин сизди коьрип болмасалар, сизди ямагатынъыздан айырып тасласалар, азарлап, сизинъ атынъызды наьлетлеселер де, сиз бактылысыз.

23Солай болган куьн куванынъыз эм шатланынъыз, неге десе коькте сизинъ савганъыз уьйкен! Сизди коьрип болмаганлардынъ аталары да пайхамбарлар ман тап солай этетаган эдилер.

24Керисинше, байлар, сизге – кайгы, неге десенъиз сиз энди оьз юбанышынъызды алгансыз.

25Кайгы – сизге, энди тойганларга, неге десе ашлыкта калаяксыз. Кайгы – сизге, энди куьлгенлерге, неге десе, йылап, сонъ сыйыт этеексиз.

26Кайгы – сизге, эгер баьри халк сизге аьруьв айтса, тап солай аталары да ялган пайхамбарлар акында айтатаган эдилер.


Душпанларынъызды суьйинъиз


27Тек сизге, Мага тынълаганларга, айтаман: душпанларынъызды суьйинъиз, сизди коьрип болмаганларга ийгилик этинъиз. 28Сизди каргайтаганларга ийгилик тиленъиз, сизди корлайтаганлар уьшин дува этинъиз. 29Сизинъ бир ягынъызга сокканга экиншисин де тутынъыз; абанъызды алаятырганга коьйлегинъизди де алмага тыювлык этпенъиз. 30Сизден тилейтаганнынъ кайсысына да беринъиз эм сизикин алганнан артына кайтарувды излеменъиз. 31Аьдемлер сизге калай этпеге керегин суьетаган болсанъыз, сиз де оларга солай ок этинъиз.

32Эгер сизди суьйгенлерди суьетаган болсанъыз, ога не муьсирев бар? Неге десе куьналылар де оьзлерин суьетаганларды суьедилер. 33Эгер сизге ийгилик эткенлерге, сиз де яхшылык этсенъиз, ога не муьсирев бар? Неге десе куьналылар де солай ок этедилер. 34Эгер бергенлеринънен кайтармага уьмитленип борышкага беретаган болсанъыз, сонынъ уьшин не муьсирев? Неге десе куьналылар де оьзлериндейлерге борышкага, сол кадер ок алар уьшин бередилер. 35Сиз душпанларынъызды суьйинъиз эм ийгилик этинъиз, борышкага да, артына бир затты та сакламай, беринъиз; сонда сизинъ савганъыз уьйкен, сиз Аллаху-Тааладынъ уллары боларсыз, неге десе Ол икрамсызларга да, огырсызларга да солай ок рагимли. 36Атанъыз рагимли болгандай, сиз де рагимли болынъыз.


Баскаларды терислеменъиз


37Терислеменъиз, сиз де терисленмессиз, айыпламанъыз эм айыпланмассыз; кеширинъиз эм кешируьвли боларсыз. 38Беринъиз, сизге де берилер: берекетли, мол оьлшем мен уьйилип, сыпланып, сизинъ кушагынъызга куйылар, неге десе кайдай оьлшем мен оьлшесенъиз, солай ок сизге де оьлшенер», – деди.

39Иса оларга тагы да бир таварыхты айтты: «Сокыр сокырды етип юрерме экен? Экеви де шонъкырга атылмасларма? 40Соктасы оьзининъ устазыннан йогары тувыл, а толы окувлы болганнан сонъ, кайсысы да устазындай болаяк.

41Оьзинънинъ коьзинъдеги баганады сезбей, (иман) кардашынънынъ коьзиндеги шоьпке неге карайсынъ? 42Не де сен оьз коьзинъдеги баганады коьрмей кардашынъа: „Кардашым, бер, мен коьзинъдеги шоьпти шыгарайым“, – деп, кайтип айтарсынъ? Эй, экиюзли! Энъ алды ман коьзинъдеги баганады шыгар, сонъ кардаштынъ коьзиндеги шоьпти калай шыгармага болаягын коьрерсинъ.


Терек эм емислер


43Яман емис беретаган яхшы терек болмайды эм де ийги емис аькелетаган яман терек йок. 44Кайдай терек те емисиннен танылады, неге десе коьгем теректен ынжыр йыйылмас эм ийтбурыннан юзим алынмас. 45Огырлы аьдем юрегинде йыйылган яхшылыктан яхшылык шыгарады; ама огырсыз аьдем юрегинде йыйылган яманлыктан яманлык тувдырады, неге десе онынъ авызы юрегиндегин айтады.


Эки негиз


46Сиз неге Мени, „Раббий, Раббий“ деп, атайсыз, ама Меним айтканларымды этпейсиз? 47Мага келип, Меним соьзлерим ди тынълаган эм оларды толтырган аьр аьдем кимге усаганын айтайым: 48Ол терен казганнан сонъ, негизин тас уьстине калап, уьй салган курувшыга усайды: сонынъ уьшин, сув тасыганда уьйге келип согылса да уьйди козгалталмайды, неге десе ол яхшы каланган[12]. 49Тынълап, ама айтылганды этпеген аьдем болса уьйин туьпсиз ер уьстине калаган аьдемге усайды: негизсиз уьй, сув келип сокканлай, опырап кетеди. Ондай уьйдинъ опыравы уллы болады».


### 7


Урым юзбасшысынынъ ыргаты сав болады


1Иса Оьзин тынълайтаган халкка соьзлерин айтып кутылганнан сонъ Капарнаумга барды. 2Онда бир урым юзбасшысынынъ баалаткан ыргаты оьлим аьлге етип авырыйтаган эди. 3Исадынъ акында эситкенлей, Ол ювыт аксакалларын, ыргатын сав этпеге келерме экен деп, тилетип йиберди. 4Аксакаллар Исага келип: «Бу аьдем ярдам этуьвинъе тийисли. 5Ол халкымызды суьеди, биз уьшин синагог та салдырган», – деп, ялбарып тиледилер.

6Иса олар ман барды. Уьйге етпеге бираз калганда, алдыларына юзбасшы досларын йиберип, Ога: «Кыйналма, Бийим, Сен меним уьйиме кирмеге мен тийисли тувылман. 7Сонынъ уьшин мен Сага баралмаганым да, неге десе оьзимди ога тийисли тувылдай коьрдим. Тек бир соьз айтсанъ, ыргатым сав болар. 8Мен оьзим де баскаларга бойсынган аьдеммен, меним колымда да аскершилер бар. Олардынъ бирисине: „Кет“, – десем, кетеди; баскасына: „Кел“, – десем, келеди; ыргатыма: „Муны эт“, – десем, ислейди», – деп айттырды.

9Иса, оны эситкенде, сейирсинди эм Оьзининъ артыннан келетаган халкка бурылып: «Сизге айтаман, сосындай иманды Мен Исраилде де таппаганман», – деди. 10Йиберилгенлер, кери уьйге кайтканда, ыргатты сав-эсен таптылар.


Тул хатыннынъ улынынъ тирилуьви


11Оннан сонъ тез арадан Иса Наин деп аталган шахарга кетти эм Оны ман сокталары да, коьп халк та биргесине бардылар. 12Ол шахар капысына янасып келген вакытта, булайда оьликти шыгараятыр эдилер. Ол анасынынъ ялгыз улы эди, ана оьзи де тул хатын эди. Шахардан шыгатаган коьп халк та сол хатын ман бирге бара эди. 13Раббий хатынды коьргенде языксынды эм ога: «Йылама!» – деди.

14Ювыклай берип, шапырашка колын тийгистти; оны коьтерген аьдемлер токталдылар эм Иса: «Йигит, сага айтаман, тур!» – деп буйырды. 15Оьлик коьтерилди, олтырды эм соьйлеп баслады. Иса оны анасына кайтарды.

16Сонда баьрисин де коркув бийледи. Олар Аллады данъклап: «Бизим арамыздан уллы пайхамбар шыкты!» эм «Алла Оьз халкына ярдам этпеге келди!» – дедилер. 17Исадынъ хабарлары буьтин Юдеяга эм онынъ тоьгерегиндеги ерлерге яйылдылар.


Исадынъ Яхъя пайхамбарга явабы


18Яхъядынъ сокталары ога сол затлардынъ баьрисин билдирдилер. 19Сонда Яхъя сокталарынынъ экевин шакырып: «Сол келмеге тийисли Сенсинъ ме, яде баскады сакламага керекпе?» – деп, соратып, Исага йиберди.

20Олар Исага келип: «Шомылдырувшы Яхъя бизди Сага, сол келмеге тийисли Сенсинъ ме, яде бизге баскады сакламага керекпе деп, соратып йиберген», – дедилер.

21А сол вакыт Иса коьплерди маразларыннан, сыркавларыннан эм кара йинлерден сав этетаган эди, коьплеген сокырлардынъ да коьруьвин кайтаратаган эди. 22Яхьядынъ сокталарына явапка: «Барынъыз, коьргенлеринъизди эм эситкенлеринъизди Яхъяга айтынъыз: сокырлар коьз ашадылар, аксаклар юредилер, авыр тери маразлылар авырувларыннан тазаланадылар, санъыравлар эситедилер, оьлгенлер тириледилер эм пакырларга ийги хабар билдириледи. 23Ким Мага шекленмейди, сол – бактылы», – деди.

24Иса, Яхъядынъ элшилери кеткеннен сонъ, халкка Яхъя акында айтып баслады: «Сиз шоьлге не зат коьрмеге баргансыз? Ел мен шайкала турган камысты ма? 25Йок! Сиз неди коьрмеге баргансыз? Юмсак кийимди кийген аьдемди ме? Тек ярасык кийинетаганлар эм мол яшайтаганлар патша сарайларында боладылар. 26Сиз сонда неди коьрмеге баргансыз? Пайхамбарды ма? Аьше, сизге айтаман, пайхамбардан да уллыды. 27Онынъ акында булай язылган: „Мине Мен хабаршымды Сенинъ алдынъа йибереятырман, ол Сага йол аьзирлеек“. 28Сизге айтаман, хатынлардан тувганлар арасында Яхъядан уллырак йок. Ама Алладынъ Патшалыгында энъ кишкейи оннан уьйкен».

29Яхъядынъ колы ман сувга шомылдырылып тазаланган баьри халк, ясакшылар да ишинде болып, Исадынъ соьзлерин эситип, Алладынъ аьдиллигин данъкладылар. 30Парисейлер мен Таурат аьлимлери болса Яхъядынъ колы ман сувга шомылдырылып тазаланмага унамаган, Алладынъ оларга буйырганын кери каккан эдилер.

31Сонда Иса: «Сосы несил аьдемлерди ким мен тенълестирейим? Олар кимге усайдылар?» – деди. 32«Олар базар майданында олтырып, бири бирине: „Биз сизге сыбызгы тарттык, а сиз бийимединъиз; кайгылы йырлар йырладык, а сиз йыламадынъыз“, – деп кышкыратаган балалардай. 33Шомылдырувшы Яхъя келди, не оьтпек емейди, не шагыр ишпейди, а сиз: „Ол йинли“, – дейсинъиз. 34Аьдем Улы келди, ашайды эм ишеди, а сиз: „Мине ас ашамага, шагыр ишпеге суьювши, ясакшылардынъ эм куьналылардынъ досы!“ – дейсинъиз. 35Ама акыллылыктынъ тувралыгы буьтин аьвлетлеринде коьринеди».


Исадынъ аягына май яккан хатын


36Парисейлердинъ биреви Исады аска шакырды. Иса онынъ уьйине барды, сыпыра янында оьз орынын алды. 37Сол вакыт ол шахардынъ бир куьналы хатыны, парисей уьйинде Исадынъ олтырганын билгенде, ак мермер савыт пан аьруьв ийисли май алып келди. 38Ол Исадынъ аягынынъ касына ювыклап турды эм, йылап, коьзяслары ман Онынъ аякларын ювды, сонъ оьз шашы ман суьртти, оларды оьпти, ийисли-кокыслы майды ягып баслады. 39Исады шакырган парисей оны коьргенде, оьзи оьзине: «Эгер бу Аьдем уьшини мен де пайхамбар болса, Ол Оьзине ким эм кайдай кыскаяклы ябысатаганын билер эди: хатын – куьналы ды», – деди.

40Сонда ога карап, Иса: «Шимон, Мен сага айтаягым бар», – деди.

«Айт, Устаз», – деди Шимон.

41«Эки аьдем бир ок иесине борышлы болганлар, – деп баслады Иса соьзин. – Бири бес юз динар тийисли, а экиншиси – элли. 42Тек, олардынъ тоьлемеге бир затлары да болмаган себепли, экевине де борышларын кеширеди. Айтшы, экевининъ кайсысы оны бек суьер экен?»

43Шимон: «Меним ойыма коьре, кимге коьбирек борышы кеширилген – сол», – деп яваплады.

«Сен дурыс ойлайсынъ», – деди Иса. 44Сонъ Иса хатынга карады да Шимонга айтты: «Коьресинъме сен бу хатынды? Мен сенинъ уьйинъе келдим, сен Меним аягыма сувды да бермединъ. Бу хатын болса коьзяслары ман Меним аягымды ювды эм шашлары ман суьртти. 45Сен саламласканда Мени оьппединъ, а ол, Мен бу ерге келгенли, аягымды оьпкенин токтатпайды. 46Сен Меним басыма зейтун майын да якпадынъ, а ол аягыма да ийисли-кокыслы майды ягады. 47Сол себептен сага айтаман: онынъ коьп куьналары кеширилгени уьшин ол соьйтип суьйимин коьрсетеди. А кимге аз кеширилетаган болса, сол аз суьеди».

48Хатынга да: «Сенинъ куьналарынъ кешириледилер», – деди.

49Иса ман олтырган аьдемлер ишлериннен: «Куьналарды да кеширетаган Бу ким болды?» – дейтаган эдилер.

50Иса болса хатынга: «Сенинъ ынанувынъ сени куткарды тынышлык пан бар», – деди.


### 8


Исага иерген хатынлар


1Оннан сонъ Иса, уваз айтып, Алла Патшалыгынынъ акында Ийги Хабарды билдирип, шахарлар ман эллерде айланды. Он эки элшиси де Оны ман бирге эди. 2Солай ок кара йинлерден куткарылган эм авырувларыннан савартылган кайбир хатынлар да Иса ман бирге бара эдилер: ишиннен ети йин шыккан магдалашы Марьем, 3Иродтынъ уьйин юргистетаган Хузадынъ пишеси Йоханна ман Сусанна эм коьплеген баска туьрли хатынлар. Олар Иса ман элшилерининъ исине оьзлерининъ мал-муьлклери мен ярдамласатаган эдилер.


Эгинши акында таварых


4Баьри шахарлардынъ яшавшыларыннан келип, Онынъ касына коьп халк йыйылган заманда, Иса таварых айтып баслады: 5«Эгинши урлыгын шашпага шыгады. Ол шашатаган вакытта, урлыклардынъ бир кесеги, йол бойына туьсип, тапталады. Коьктинъ куслары оларды шоьплейдилер. 6Баска урлыклар таслыкка туьседилер. Олар шыксалар да сувсыз болган себепли курыйдылар. 7Оьзге урлыклар шоькирли коьгемлик арасына туьседилер, тек коьгемлик оьсип, туьртип шыккан оьсимликлерди басып кояды. 8Баска урлыклар ийги топыракка туьседилер де тизилип тувадылар эм шашылганыннан юз кайта коьп онъыс бередилер». Муны айтканнан сонъ: «Тынълаяк болган тынъласын!» – деди.


Таварыхтынъ маьнеси


9Исадынъ сокталары Оннан: «Бу таварых неди билдиреди?» – деп сорадылар.

10Иса: «Сизге Алла Патшалыгынынъ сырлары ашылган. А баскаларга таварыхлар ман айтаман, неге десе олар карасалар да коьрмейдилер, тынъласалар да анъламайдылар», – деп яваплады. 11«Мине таварыхтынъ маьнеси: урлык – ол Алла Соьзи. 12А йол шетине туьскен урлыклар – олар соьзди эситуьвшилер, ама сонъыннан ибилис келеди, олар ынанып куткарылмасын деп, юреклериннен соьзди алып кетеди. 13А таска туьскенлери – олар соьзди эситип, куванып кабыл этуьвшилер, ама куьшли тамырсыз болганыннан, ынанувлары кесек заманга етип, сынав вакытта иманнан шыгатаганлар боладылар. 14А шоькирли коьгемликке туьскенлери – соьзди эситуьвшилер, ама оьз йоллары ман кеткенде, кайгы, байлык, яшав завкы ман алданып бастырыладылар эм онъыс бермейдилер. 15Ийги топырактагылар, болса, олар соьзди эситкеннен сонъ, оны огырлы эм алал юректе саклап, туьзимлик пен онъыс беруьвшилер.


Орнына салынган майшырак


16Бирев де майшыракты савыт пан бастыраяк яде орындык астына салаяк болып яндырмайды. Оны, уьйге киргенлер ярык коьрсин деп, шыраксалгышка саладылар. 17Белгили болмаяк ясыртын зат йок эм, билинмей, тыска шыкпай калаяк сыр болмайды. 18Сонынъ уьшин эситкенлеринъиздинъ уьстиннен ойланынъыз. Кимде (билим) бар, сога (коьбирек) берилер, ама кимде йок, соннан болаяк деп ойланганы да тартылып алынар».


Исадынъ анасы ман кардашлары


19Исага анасы ман кардашлары келдилер. Ама халк коьп болган себепли, олар Онынъ касына баралмадылар. 20«Ананъ ман кардашларынъ тыста Сени коьреек болып турадылар», – деп билдирдилер. 21Иса оларга: «Меним анам эм кардашларым – Алла соьзин тынълавшылар эм оны толтырувшылар», – деп яваплады.


Давыл тынды


22Бир куьн Иса Оьзининъ сокталары ман кайыкка олтырды да: «Коьлдинъ аргы ягына оьтеек», – деди. 23Юзип бараятырганда, Иса уйклап кетти. Коьлде ел эсти, куьшли давыл коьтерилди. Кайыкка сув куйылып баслаганда, олар кавыфлы аьлге туьстилер. 24Сокталары Онынъ янына келип: «Насихатшы, насихатшы! Аьлек болаятырмыз!» – деп уянттылар. Иса турды, елди де, сувдынъ толкынласувын да тыйдырды. Давыл ятысты эм тыныклык энди.

25Сонъ Иса сокталарына: «Сизинъ иманынъыз кайда ды?» – деди.

Олар, коркып эм хайранланып, бир бирлерине: «Бу ким экен? Ол елге де, сувга да буйырады, эм олар Ога бойсындылар!» – деп айттылар.


Гераса еринде йинлиди савартув


26Олар Галилеяга карсы орынласкан Гераса[13] кыралына юзип келдилер. 27Иса ягага шыккан заманда, Оны шахар яшавшыларыннан бирев йолыкты. Ол, коьптен бери йинли болып, кийим де киймей, уьйде де яшамай, кабыр дорбынларында туратаган эди. 28Ол Исады коьргенлей, Онынъ алдына йыгылды да куьшли давысы ман кышкырды: «Сен меннен не зат излейсинъ, Иса – Аллаху-Тааладынъ Улы? Сеннен тилеймен, азаплама мени!» – деди. 29Иса кара йинге бу аьдемнен шыкпага буйырды. Неге десе кара йин ога коьп кере ябысатаган эди. Сонынъ уьшин ога шынжыр-бугавларды байлап, ыслап туратаган эдилер, кенем де ол шынжыр-бугавларды уьзип йин мен шоьлге кувылатаган эди.

30Иса оннан: «Атынъ калай?» – деп сораганда, ол: «Легион», – деп яваплады, неге десе онынъ ишине сол кадер йинлер кирген эдилер. 31Йинлер Исадан, бизди туьпсиз опкынга йиберме деп, ялбарып тиледилер.

32Сол ерде тавда уьйкен донъыз суьруьви отлайтаган эди. Йинлер Исадан сол донъызларга кирмеге ызын беруьвди тиледилер. Оларга ызын берилгенде, 33сол аьдемнен шыгып, донъызларга кирдилер де, суьргини мен ярдан коьлге атылып, баттылар.

34Суьруьвшилер болган ислерди коьрдилер, шабып барып, шахарга эм авылларга хабарладылар. 35Аьдемлер, болган затты коьреек болып, шахардан шыктылар да Исага ювыклап келдилер. Ишиннен йинлери шыккан аьдемнинъ кийинип, эсин йыйып, Исадынъ аягында олтырганын коьргенде корктылар. 36Болган затка шаат болганлар оларга йинлидинъ калай сав болганын айттылар. 37Сонда Герасадынъ тоьгерегинде яшаган буьтин халк Исадан олардынъ ериннен кетпеге тиледилер, неге десе оларды уьйкен коркув бийлеген эди. Ол артына кайтпага кайыкка олтырды.

38Йинлериннен айырылган аьдем: «Оьзинъ мен бирге мени де алып бар», – деп тилегенде, Иса оны: 39«Бар, уьйинъе кайт эм Алла сага не эткенин айт», – деп йиберди. Ол кетип, буьтин шахарда Иса ога не эткенин айтып айланды.


Иса кызды тирилтеди, хатынды савартады


40Иса артына кайтканда, Оны халк хош коьрип йолыкты, неге десе Оны баьриси де саклай эди. 41Сонда синагогтынъ басшысы Яир деген аьдем келди эм Исадынъ аягына йыгылып, Оннан уьйине келмеге тиледи. 42Неге десе он эки ясларындагы ялгыз кызы оьлим аьлде эди.

Иса онынъ уьйине бараятырганда, халк тоьгерегинде уьймелестилер. 43-44Он эки йылдан бери кан тасувдан кыйналган, буьтин байлыгын эмлевшилерге зыраф этип берген, ама сав болалмаган бир кыскаяклы да Исадынъ артыннан барып, Онынъ абасынынъ этегине колын тийгистти. Сол саьатлей онынъ кан тасувы токталды.

45«Ким Мага тийип кетти?» – деп сорады Иса.

Баьриси де: «Тиймедик!» – дегенде, Петер эм оны ман бирге болганлар: «Насихатшы! Тоьгерегинънен халк уьймелеседи эм кыстырады, а Сен: „Мага ким тийди?“ – деп, айтасынъ!» – дедилер.

46Ама Иса: «Ким ди бирев мага тийгенде, Мен Оьзимнен шыккан куьшти сездим», – деди.

47Сонда хатын, энди билинмей калмаягын коьрип, касына ювыклады да, калтырап, Онынъ аягына йыгылды эм буьтин халк алдында не себептен Ога колын тийгисткенин эм сол саьатлей сав болганын ашык айтты. 48Сонда ога Иса: «Кызым[14], иманынъ сени куткарды. Тынышлык пан бара бер», – деди.

49Иса соьйтип соьйлей турганнынъ арасында, синагог басшысынынъ уьйиннен бирев келип, басшыга: «Кызынъ оьлди, энди Устазды кыйнама», – деди.

50Ама Иса, муны эситип, Яирге: «Коркпа, тек ынан, куткарылаяк», – деди.

51Уьйге келгенде, Иса Оьзи мен тек Петерден, Яхъядан, Якуптан эм кыздынъ атасы ман анасыннан баска биревди де киргистпеге унамады. 52Баьриси де кыз уьшин йылап, сыйыт этетаган эдилер. Ама Иса: «Йыламанъыз, ол оьлмеген, тек уйклайды», – дегенде, 53аьдемлер, кыздынъ оьлгенин билген себепли, Ога куьлип койдылар. 54Ол, кыздынъ[15] колыннан ыслады да: «Тур, кызалак!» – деп, давысын коьтерди. 55Кыздынъ яны келди, ол сол саьатлей турды. Иса ога ашамага бир зат бермеге буйырды. 56Кыздынъ ата-анасы сейирсиндилер. Иса оларга, болган затты биревге де айтпанъыз деп, буйырды.


### 9


Иса он эки соктасын халкка йибереди


1Иса он эки соктасын шакырып, оларга буьтин йинлерди енъмеге, авырувларды савартпага куьш эм куват берди. 2Сонъ оларды Алла Патшалыгын халкка билдирмеге эм маразлыларды сав этпеге йиберди. 3Оларга: «Йолга бир зат та алманъыз: не таяк, не артпак, не оьтпек, не акша. Коьйлегинъиз де эки кат болмасын. 4Кайдай уьйге кирсенъиз де, сонда калынъыз эм оннан йолга шыгынъыз. 5А эгер сизди кабыл этпеселер, сол шахардан кетинъиз, оларга карсы болганынъызды шаатлап, аякларынъыздынъ табаныннан шанъды да кагып калдырынъыз», – деп насихатлады. 6Сокталар элден элге юрип, аьр ерде де Ийги Хабарды билдирдилер эм авырганларды саварттылар.


Иродтынъ юреги тынышлык таппайды


7Болганлардынъ хабары тетрарх Иродка да етти. Эм ол адасты-састы, неге десе кайбиревлер: «Бу Аьдем – оьлилерден тирилген Яхъя», – дедилер. 8Баска биревлери: «Ильяс келген», оьзгелери болса: «Бурынгы пайхамбарлардынъ биреви тирилген», – деп соьйлейтаган эдилер. 9Ирод: «Яхъядынъ басын кескен эдим. Бу ким экен? Эситетаган хабарларым не?» – деп, Исады коьрмеге амал излестирди.


Иса бес мынъ аьдемди тойдырады


10Элшилери кайттылар, Исага оьзлерининъ не эткенлерин хабарладылар. Иса оларды Оьзи мен айырым бир авлак ерге, Бетсайда деген шахардынъ шетине, далага аькетти. 11Ама халк муны анълаганда Онынъ артыннан иерди. Иса олар ман Алла Патшалыгы акында соьйледи, маразларыннан эмленмеге кереги болганларды сав этти.

12Куьн оьтип, кас караланып баслаганда, он эки соктасы Онынъ касына келди эм Ога: «Халкты йибер, тоьгеректеги эллерге барып, оьзлерине азык эм конакбай тапсынлар; неге десе биз мунда бос ердемиз», – деп айттылар.

13Ама Иса: «Оларды сиз ашатынъыз», – деди.

Сокталары: «Бизим тек бес оьтпек пен эки балыктан баска эш бир затымыз да йок, яде биз, оьзимиз барып, сосы аьдемлердинъ баьриси уьшин ырызкы сатып алаякпа?» – дедилер. 14Онда бир бес мынъга ювык аьдем бар эди.

Иса Оьзининъ сокталарына: «Оларды ерге эллисерден олтыртынъыз», – деди. 15Сокталары солай эттилер де баьрисин олтырттылар. 16Иса болса бес оьтпек пен эки балыкты алып, коькке коьзлерин коьтерип, Аллага шуькир айтты да оларды сындырып халкка уьлестирер уьшин сокталарына берди. 17Баьриси де тойганынша ашады, олардан арткан увакларды он эки шетенге йыйдылар.


Петер Исады Масих деп таныйды


18Бир вакыт Иса авлак ерде дува этип турганда, Оны ман сокталары да бар эдилер. Ол: «Халк Мени ким деп санайды?» – деп олардан сорады.

19Олар Ога: «Шомылдырувшы Яхъя; оьзгелери болса Ильяс деп; а баскалары бурынгы пайхамбарлардынъ бири тирилген дейдилер», – дегенди айттылар.

20Иса олардан: «А сиз Мени ким деп санайсыз?» – деди.

Петер Ога: «Алладынъ Масихи», – деп яваплады.

21Ама Иса сокталарына, каты этип, муны эш биревге де билдирмеске буйырды.


Иса оьлип тирилеегин билдиреди


22Иса: «Аьдем Улы коьп азап шекпеге, аксакаллар, бас дин куллыкшылары эм дин аьлимлери мен шет кагылмага, оьлтирилмеге эм уьшинши куьн тирилмеге керек», – деди. 23Сонъ баьрине де карап: «Ким Меним артымнан келмеге суьйсе, сол оьзи оьзиннен кайталасын, онда оьлеек кашын аьр куьн коьтерип, Мага иерсин. 24Неге десе ким оьз яшавын сакламага суьйсе, сол оны йойтар; а ким яшавын Меним уьшин йойтса, сол оны саклар. 25Аьдем, буьтин дуныяды бийлеп, оьзи оьзин йойтса, не де оьзин зыян этсе, муннан ога не пайда? 26Ким Меннен эм Меним соьзимнен уялса, соннан Аьдем Улы да Оьзининъ, Атасынынъ эм де Ога багысланган маьлеклердинъ данъкы ман келгенде уялаяк. 27Сизге дурысын айтаман, булайда туратаганлардынъ кайбиревлери, Алла Патшалыгын коьрмей, оьлмееклер», – деди.


Исадынъ шырайы туьрленеди


28Сосы соьзлерден сонъ сегиз куьн кадер оьткенде, Иса Петерди, Яхъяды эм Якупты алып, тилек этпеге тавга коьтерилди. 29Онда дува этип турган вакытта, Онынъ шырайы туьрленди, кийими агарды, йылтырады. 30Эм мине сонда эки эр коьринди, Оны ман соьйлести. Олар Муса ман Ильяс эдилер. 31Олар саьвле мен ярыкландырылган эдилер, Исадынъ Ерусалимде оьлип бу дуныядан кешееги акында айттылар.

32Петерди эм оны ман бирге болганлардынъ баьрисин уйкы басты, ама уянганларында, олар Исадынъ ярыкланып туьрленгенин эм Онынъ янында турган эки кисиди коьрдилер. 33Кисилер касыннан кетеятырган вакытта, Петер, оьзи не айтканын да билмей: «Насихатшы! Биз мунда турсак, калай аьруьв эди! Уьш кос салайык: бири Сага, бири Мусага эм бири Ильяска болар», – деди.

34Петер соьзин кутармай, булыт коьринди де оларды каплап алды. Олар булыт ишине киргенде корктылар. 35Оларга булыт ишиннен: «Бу Меним сайлаган Улым; Онынъ соьзин тынъланъыз!» – деген давыс келди. 36Сол давыс эситилип тынганда, Иса ялгыз эди. Сокталары уьндемедилер эм сол куьнлерде коьргенлерин эш биревге де айтпадылар.


Йинли ястынъ сав болувы


37Экинши куьнинде олар тавдан туьсеятырганда, Исады коьп халк, алдына шыгып, йолыкты. 38Бирден халк арасыннан бирев: «Устаз! Тилеймен Сага, меним улыма ярдам эттага. Ол меним сынъар биревим. 39Ога йин ябыса турады, ол бирден кышкырыклап баслайды. Йин оны калтыратады, онынъ авызын коьпиртеди эм оны эзиетлеп, кыйынлыкка калдырады. 40Мен сокталарынънан йинди кувып шыгарыныз деп тилеген эдим, ама олар оны эталмадылар», – деп кышкырды.

41Иса ога явап берип айтты: «Эй имансыз, йолдан шыккан несил! Мага не шаклы заман сиз бен болып, сизди тоьзбеге керек? Аькел мунда улынъды», – деди.

42Яс келеятырган заманында, оны кара йин ерге йыкты, калтыратты, ама Иса йинди тыйды. Ясты сав этти, оны атасына берди.


Иса оьлип тирилеегин тагы да эскереди


43Буьтин халк Алладынъ уллы куьдиретине сейирсинетаган эди. 44Баьриси де Исадынъ эткен ислерине аьжейипленип турганда, Ол сокталарына: «Бу соьзлерге кулакларынъызды салынъыз: Аьдем Улы аьдемлер колына тутылып берилеек», – деди. 45Ама олар бу соьзге туьсинмедилер, маьнеси олардан ясырылганыннан оны сезбедилер эм бу соьз акында Исадан сорамага корктылар.


Ким энъ маьнели?


46Сокталар арасында, уьйкенимиз ким болар экен деген, эрисуьв шыкты. 47Иса, олардынъ коьнъиллериндегин билип, кишкей балады алды да оны Оьзининъ алдына салды. 48Эм оларга: «Мунадай бир балады Меним атымнан ким кабыл этсе, сол Мени кабыл этеди, а ким Мени кабыл этсе, сол Мени Йибергенди кабыл этеди. Сол себепли сизинъ баьринъизден де кишкей ким болса, сол уьйкенинъиз болар», – деди.


Сизге карсы болмаган – сизинъ ягынъыз.


49Сонда Яхъя айтты: «Насихатшы! Биз Сенинъ атынъ ман йинлерди кувып шыгарувшыды коьрдик; тек ол бизи мен юрмегеннен себеп, оны тыйдык».

50«Тыйманъыз, неге десе ким сизге карсы тувыл, сол – сизинъ ягынъыз», – деди Иса ога.


Самария эли Исады киргистпейди


51Исадынъ бу дуныядан коькке алынаяк куьнлери ювыклаганда, Ол Ерусалимге бараяк болып, таьвекелленип, йолга шыкты. 52Ол Оьзининъ алдында хабаршыларын йиберди. Олар да барып, Исадынъ келеегине баьрисин аьзирлер уьшин Самариядынъ эллерининъ бирине кирдилер. 53Ама самарияшылар Исады Ерусалимге баратаганы уьшин киргистпедилер.

54Муны коьрип, Онынъ сокталары Якуп пан Яхъя: «Раббий, суьйсенъ, Ильяс эткендей, биз коьктен от туьсиреек, оларды аьлеклесин деп, айтаяк», – дедилер.

55Ама Иса, бурылып, оларды тыйды [эм: «Сиз оьзинъизде кайдай рух бар экенин билмейсиз. 56Аьдем Улы аьдемлердинъ янларын аьлек этпеге тувыл, а куткармага келген», – деди]. Оннан сонъ олар баска элге кеттилер.


Исага иеруьв акында дерис


57Олар йолда бараятырган вакытта Исага бирев: «Сен кайда барсанъ да мен Сенинъ артынънан иереекпен», – деди.

58Иса ога: «Туьлкилер инли боладылар, коьктинъ куслары – уялы, а Аьдем Улынынъ бас сугар ери йок», – деди.

59А баскасына: «Меним артымнан иер», – дегенде, ол: «Бийим! Мага басында барып атамды коьммеге ызын бертагы», – деп тиледи.

60Иса ога: «Оьлгенлерди коьммеге оьлилердинъ оьзлерине калдыр; а сен барып, Алла Патшалыгын билдирип юр», – деди.

61Тагы да баскасы: «Мен Сенинъ артынънан бараякпан, Раббий! Тек алды ман аьелим мен аманласпага ызын бер», – деп тиледи.

62Ама Иса: «Колын сабанга салган эм артына карап баратаган, Алла Патшалыгында кылынмага сенимли тувыл», – деп билдирди.


### 10


Иса етпис соктасын йибереди


1Оннан сонъ Иса, Оьзининъ сокталарыннан тагы да баска етписин[16] сайлап айырды эм Оьзи бармага керек болган баьри шахарларга эм ерлерге йиберди. 2Оларга булай деди: «Аслык онъыслы, а исшилер аз. Сога коьре аслык Иесиннен онъысына исшилер йибермеге тиленъиз. 3Барынъыз! Мен сизди боьрилер арасына, козылардай этип, йиберемен. 4Биргенъизге не бокша, не артпак, не машпак алманъыз эм йолда эш бирев мен де саламласпанъыз. 5Кайдай уьйге кирсенъиз де, алды ман: „Бу уьйге тынышлык!“– дегенди айтынъыз. 6Онда тынышлыкты суьювши яшай болса, сиз тилеген тынышлык онда калар; эгер болмаса, оьзинъизге кери кайтар. 7Сол уьйде калынъыз эм не зат пан зияпетлеселер, соны ашанъыз-ишинъиз, неге десе исши оьз иси уьшин баргыга тийисли. Уьй уьйден коьшип юрменъиз.

8Эгер сиз шахарга кирсенъиз, сизди онда хош коьрип йолыксалар, не берселер де соны ашанъыз. 9Онда болган маразлыларды сав этинъиз, оларга: „Алла Патшалыгы сизге ювыклаган“, – деп билдиринъиз. 10Ама сиз кирген кайсы бир шахарда да сизди ювытпасалар, сонда орамларга шыгып айтынъыз: 11„Шахарынъыздынъ аягымызга ябыскан топырагын да сизге кагып калдырамыз. Тек билинъиз, сизге Алла Патшалыгы ювыклаган“. 12Сизге айтаман: Кыямет куьн сол шахардан эсе Содом шахарына енъил болаяк.


Тевбе этпегенлерге – кайгы!


13Кайгы сага, Коразин! Кайгы сага, Бетсайда! Неге десе сизде болып озган куьдиретли ислер Тир ман Сидонда озган болсалар, олар коьптен бери эрегожа кийип, куьлде олтырып, тевбеге туьскен болар эдилер. 14Ама кыямет куьн сизден эсе де Тир мен Сидонга енъил болаяк. 15Эм сен, Капарнаум, коькке дейим коьтерилеексинъме? Йок, ахыретке дери тоьмен туьсирилеексинъ! 16Сизди тынълайтаган, Мени тынълайды; сизди кери кагатаган, Мени де кери кагады. Мени кери кагатаган, Мени Йиберуьвшиди де кери кагады».


Етпис соктасынынъ кайтувы


17Етпис соктасы артына куванышлы кайтты: «Раббий, Сенинъ атынъ ман бизге йинлер де бойсынадылар!» – дедилер.

18Иса оларга: «Мен коьктен, ясыноктай атылып, туьскен шайтанды коьрдим. 19Каранъыз, Мен йыланларды, каракуртларды эм душпаннынъ баьри куьшлерин таптамага сизге куват беремен; сизге бир зат та заран этпеек. 20Ама йинлердинъ сизге бойсынатаганларына куванганнан эсе де, сизинъ атынъыз коькте язылганы уьшин шатланынъыз», – деди.

21Сол вакытта Исадынъ коьнъили Кие Рух пан куванышка толды эм: «Рахметлеймен Сени, Атам, коьк пен ердинъ Иеси! Сен бу затларды акыллылардан эм билимлилерден ясырып, кишкей саьбийлерге аштынъ. Аьше, Атам! Сен солай этуьвди ийги коьрдинъ.

22Атам Мага аьр не затты та тапшырды. Улынынъ ким экенин Атамнан баска бирев де билмейди, Атамнынъ ким экенин Улыннан эм Улы билдирмеге суьйгенлериннен баска эш бирев де билмейди», – деди.

23Сонъ сокталарына, тек олар эситкендей этип, айтты: «Сиз коьрип турганларды коьргенлердинъ коьзлери наьсипли! 24Неге десе сизге айтаман, коьп пайхамбарлар ман патшалар сиз коьргенлерди коьрмеге суьетаган эдилер, тек коьралмадылар. Сол сиз эситкенлерди эситеек болатаган эдилер, ама эситалмадылар».


Юмсак юрекли самарияшы акында таварых


25Мине сонда, Таурат аьлими турды, Исады сынап, сорав берди: «Устаз! Оьмирлик яшавдан уьлисли болар уьшин мага не зат этпеге керекти?»

26Иса ога: «Тауратта не зат язылганды? Оны кайтип окыйсынъ?» – деди.

27Сол бирев явап берип айтты: «Раббий Алланъды буьтин юрегинъ, янынъ, куьшинъ, акылынъ ман суьй; ювыгынъды да, оьзинъди суьйгендей суьй».

28«Сен дурыс явапладынъ, солай этсенъ, (оьмирлик) яшав табарсынъ», – деди Иса ога.

29Ама Таурат аьлими, оьзин акламага шалысып, Исадан сорады: «А меним ювыгым ким ди?»

30Иса, ога яваплай, айтты: «Бир аьдем Ерусалимнен Ерихога бараятырганда, йолда ога йолбасарлар ябысадылар. Олар онынъ кийимлерин шештирип аладылар, оьлим аьлге еткерип тоьбелейдилер де кетедилер. 31Бираздан сол ок йол ман бир дин куллыкшысы оьтеятырган болган, оны коьреди, ама йолдынъ аргы яныннан озып кетеди. 32Солай ок сол ерден оьтеятырган бир левит[17] де онынъ касына барып, карап, озып кетеди. 33Самариядынъ бир яшавшысы сол йолдан озаятырганда, уьстине барып калады, оны коьргенде, языксынады. 34Онынъ касына келеди, яраларын зейтун майы ман, шагыр ман суьртип тазалайды, байлайды. Сонъ, оны оьзининъ эшегине мингистип, конагуьйге аькеледи де онынъ кайгысын шегеди. 35Эртеси куьн, кетеятырып, эки динар акшады шыгарып, конагуьйдинъ иесине узатады эм ога: „Оны карарсынъ; эгер коьп затты зыраф этсенъ, мен кайтканда, сага тоьлермен“, – деп тапшырады.

36Кайтип ойлайсынъ, мине сол уьшевининъ кайсысы йолбасарлар колына туьскен аьдемге ювык экен?» – деп айтты.

37«Оны языксынган», – деди Таурат аьлими.

Сонда Иса: «Бар, сен де солай эт», – деди.


Иса Марьем мен Мартада


38Йолынынъ узагында Иса бир элге кирди. Онда Марта деген кыскаяклы Оны оьзининъ уьйине киргистти. 39Онынъ Марьем деген синълиси бар эди. Ол Исадынъ аягынынъ касына олтырып, Онынъ соьзин тынълай эди. 40Марта болса уллы зияпеттинъ каьрин шекти, Исадынъ янына ювыклап: «Раббий! Меним синълимнинъ буьтин исти мага калдырганы Сени бир де кыйнамайма? Мага ярдамлассын деп ога билдирсенъ экен», – дегенди айтты. 41Иса ога явапка: «Марта! Марта! Сен коьп затларды каьрлеп кыйналасынъ. 42А тек бир зат керек. Марьем болса оьзиннен эш бирев мен де сыйырылмаяк яхшы уьлисин сайлаган», – деди.


### 11


Дува акында


1Иса бир кере йолда дува этпеге токталды. Дувадан сонъ сокталарынынъ бири Оннан тиледи: «Раббий, Яхъя оьзининъ сокталарын уьйреткендей, бизди де дува этпеге уьйреттага».

2«Булай айтып, дува этинъиз, – деди оларга Иса: „Атамыз, атынъ сыйлансын. Патшалыгынъ курылсын. Коьктегиндей, ерде де буйырыгынъ толтырылсын[18].

3Куьнлик оьтпегимизди бизге аьр куьнге берип тур. Аьр кимнинъ борышларын биз кеширгендей,

4Куьналарымызды кешир. Бизди азгырувга туьсирме, яманлыктан куткар[19]“».

5Тагы да оларга: «Айтпага, бир йол сизинъ ким эсе де биревинъиз, тенъине туьн ортасында келип: „Досым, мага борышкага уьш оьтпек берип тураш. 6Йол уьстиннен мага тенъим кирген. Мен ога бир зат та бералмайман“, – деп тилейди. 7Сол бирев ога уьй ишиннен: „Мени кыйнама. Энди эсик киртленген, балаларым мени мен орынга киргенлер. Туралмайман эм сага бир зат та бералмайман“, – деп явапламага болаяк. 8Сизге айтаман, эгер ол оьтпекти дос болганы уьшин бермесе де, онынъ токтавсыз тилегени уьшин турып, нешев тилесе де береек.

9Эм Мен сизге айтаман: тиленъиз – сизге берилер; изленъиз – сиз табарсыз; эсикке кагынъыз – сизге ашарлар. 10Тилегеннинъ аьр кайсына да бериледи, излегенге де табылады, кагатаганга да эсикти ашадылар.

11Сизден кайсы ата, улы оьтпек тилеген заманда, баласына тасты берер? Яде балыкты тилегенде, балык орнына йыланды берер? 12Яде улы юмыртка тилегенде, ога каракуртты ким берер? 13Соны ман, сиз кайдай яман болсанъыз да, оьз балаларынъызга ийги савгаларды берип билетаган болсанъыз, аьше, сизинъ коьктеги Атанъыз, Оннан тилегенлерге Кие Рухын бермеекпе?» – деди.


Иса ма яде Баалзабул ма?


14Бир кайта Иса сакавлык салатаган йинди кувып шыгаратаган эди. Йин аьдемнен шыкканда, сакав соьйлеп баслады. Турганлардынъ баьриси де сейирсиндилер. 15Ама олардынъ бир кавымлары: «Ол йинлерди йин басшысы Баалзабулдынъ куьши мен кувады», – дегенди айттылар. 16А баска биревлери, Оны сынар уьшин, Оннан коьктен нышан коьрсетуьвин тиледилер.

17Иса, олардынъ ойларындагын билип, оларга айтты: «Эрисип боьлинген аьр патшалык аьлек болып кетер. Ишиннен айырылган уьй де бастырылар.

18Шайтан да ишиннен боьлинсе, онынъ патшалыгы калай сав калсын? Мен оны сизге, йинлерди Баалзабулдынъ куваты ман кувады дегенинъиз уьшин, айтаман. 19Эгер Мен йинлерди Баалзабулдынъ куьши мен куватаган болсам, сизинъ аьдемлеринъиз оларды кимнинъ куьши мен кувадылар? Сол себептен олар тоьреши болсынлар. 20А Мен йинлерди Алладынъ колы ман кувып шыгаратаган болсам, шексиз, Алладынъ Патшалыгы сизге еткен.

21Эгер оьзининъ уьйин куьшли эм савытлы аьдем саклайтаган болса, онынъ мал-муьлки коркынышта тувыл. 22Аман да ога баска куьшлирек бирев шапкынлык этсе эм оны енъсе, онынъ сенген савыт-садагын да алар эм урлап алганын боьлер. 23Ким Мени мен болмаса, сол Мага карсы; ким Мени мен бирге йыймаса, сол шашады.


Кара йиннинъ кайтувы


24Кара йин аьдемнинъ ишиннен шыкканда, сувсыз ерлерде, тынышлык излеп, айланады. Сонъ таппаганда: „Оьзим шыккан уьйиме кайтайым“, – дейди. 25Кери киргенде, ол уьйин сыпырылган эм йыйыстырылган болып табады.

26Сонда ол барып, оьзиннен де огырсыз баска ети йинди биргесине аькеледи эм сол уьйге кирип онда яшап каладылар. Сосы аьдемнинъ аьли артта алдынгыдан да яман болады».


Акыйкат наьсип


27Иса соьйлей тура, йыйылганлардынъ ишиннен бир хатын, тавысын коьтерип: «Сени тувдырган эм эмгисткен ана бактылы!» – деди.

28Ама Иса ога: «Алладынъ соьзин ким эситеди эм оны толтырады, сол бактылы», – деп яваплады.


Нышан коьрмеге излейдилер


29Аьдемлер коьбирек йыйылганда, Иса соьйлеп баслады: «Сосы несил – яман несил. Ол бир аьлемет нышан коьрмеге излейди, ама ога Юнус пайхамбардынъ нышаныннан баска нышан коьрсетилмеек. 30Юнус Ниневий шахарынынъ яшавшыларына нышан болгандай, Аьдем Улы да сосы несилге нышан болаяк. 31Кубыла Ханбийкеси кыямет куьн, сосы несил аьдемлери мен бирге коьтерилип, оларды шуьшлеек, неге десе ханбийке ердинъ этегиннен Сулейменнинъ акыллылыгын тынъламага келди. А мундагы – Сулейменнен де уллы! 32Ниневийдинъ яшавшылары кыямет куьн сосы несил аьдемлери мен бирге коьтерилип, оларды шуьшлееклер, неге десе ниневийшилер Юнустынъ билдируьвиннен сонъ тевбеге туьскенлер. А мундагы – Юнустан да уллы!


Шаркка шырак


33Эш бирев де майшыракты яндырып, таса ерге, не де уьй савытынынъ туьбине салмайды. Керисинше, уьйге киргенлерге ярыкты берер уьшин орнына саладылар. 34Шарктынъ ярыгы – коьзинъ. Сога коьре коьзинъ таза коьрсе, буьтин шаркынъ да ярык болар. Ама ол куьнъирт коьрсе, шаркынъ да каранъа болар. 35Соны ман, кара: ишинъдеги ярык каранъалык болып шыкпасын! 36Эгер дейим буьтин шаркынъ ярык болса, бир еринде де куьнъиртлик болмаса, сонда, шырак сени ярыгы ман ярыкландыргандай, болган затынъ ярык болар».


Таурат аьлимлери мен парисейлерди шуьшлев


37Иса увазын айтып кутылганда, бир парисей Оны оьзине уьйле аска шакырды. Иса барды, сыпыра янында Оьз орнын алды. 38Парисей, Исадынъ ас алдында ювынмаганын коьрип, сейирсинди.

39Ама ога Раббий: «Сиз, парисейлер, аякты эм тепшекти тысыннан тазалайсыз, ама ишинъизден урлавга эм саьаршиликке толгансыз. 40Акылсызлар! Аьше, Ким тысындагын яраткан, Сол ишиндегин де яраткан тувылма экен? 41Оннан эсе де, болган затынъыз бан боьлисип, садака беринъиз, сол заманда аьр не затынъыз да таза болар.

42Кайгы – сизге, парисейлер! Неге десе боьтнектен, рутадан эм баска туьрли бакша ясылшасыннан оныншы кесегин уьлиске бересиз, ама Алладынъ аьдиллигине эм суьйимине эс этпейсиз. Сиз бу затларды этпеге, калган затларды да коймаска тийислисиз. 43Кайгы – сизге, парисейлер! Неге десе сиз синагогларда энъ йогары орынды эм майданда сизге бас ийип саламласканды суьесиз. 44Кайгы – сизге! Сиз, аьдемлер барлыгын сезбей, уьстиннен таптап юрген, белгиленмеген кабырдайсыз».

45Таурат аьлимлердинъ бири: «Устаз, Сен муны айтып, бизди де тоьменлетесинъ», – деди.

46Иса ога: «Сизге, Таурат аьлимлерине де – кайгы! Неге десе сиз аьдемлерге коьтерместей юклерди атасыз да оьзинъиз ярдамласар уьшин бармагынъызды да кыймылдатпайсыз. 47Кайгы – сизге! Неге десе сиз ата-бабаларынъыз оьлтирген пайхамбарларга эстеликлер курасыз. 48Сиз оны ман ата-бабаларынъыздынъ эткенлерине шаат болып, буларды макуллайсыз: олар пайхамбарларды оьлтиргенлер, а сиз (оларга эстелик кабырларды) курасыз. 49Сол себептен Алладынъ Акыллылыгы булай айткан: „Мен оларга пайхамбарларды эм элшилерди йибереекпен, ама олар бир кавымларды оьлтирееклер, баскаларын кувгынга туьсирееклер“. 50Сога коьре бу несил дуныя яратылганнан бери баьри пайхамбарлардынъ тоьгилген канлары уьшин яваплы болаяк, 51Абилдинъ каныннан алып, курман этилуьвши ер мен Алла уьйининъ арасында оьлтирилген Зекерьядынъ канына дейим. Аьше, сизге айтаман: бу несил яваплы болаяк. 52Кайгы – сизге, Таурат аьлимлери! Неге десе сиз аьдемлерден билимнинъ (эсигине) ашкышты тартып аласыз. (Ол эсиктен) оьзинъиз де кирмейсиз, киреек болганларды да тыясыз».

53Иса сол ерден кеткенде, парисейлер мен Таурат аьлимлери Ога бек карсы турып, коьп затларга яваплар айттырмага шалыстылар.

54Оны шуьшлер уьшин, Онынъ авызыннан бир зат эситпеге сылтав излейтаган эдилер.


### 12


Экиюзлиликтен сак болув акында


1Сол арада мынълаган аьдем бир бирлерин эзгендей топарласты. Иса басында Оьзининъ сокталарына карап айтты: «Парисейлердинъ ашыткысыннан сакланынъыз, ол да экиюзлилик. 2Тыска шыкпай калаяк сыр йок, билинмей калаяк ясыртын зат та болмайды. 3Сизинъ каранъада айткан баьри затынъыз куьн ярыгында эситилинер. Уьй ишинде баска биревге сыбырдап айтканынъыз уьйдинъ тоьбесиннен билдирилер.

4Сизге, Меним досларыма, айтаман: шаркынъызды оьлтиретаганлардан коркпанъыз, олар муннан сонъ баска бир зат та эталмаяклар. 5Мен сизге кимнен коркпага керегин айтайым: оьлтиргеннен сонъ, сизди яханемге атпага куваты болган Алладан коркынъыз. Аьше, деймен сизге, Оннан коркынъыз! 6Бес торгайды эки ассарияга сатпайдыларма? Ама олардынъ эш бирин де Алла мутпаган. 7Аьтте, басынъыздагы шаш туьклеринъиздинъ баьриси де саналган. Коркпанъыз, сиз коьп санлы торгайлардан баалысыз!


Иса халкка юрегиндегин айтады


8Сизге айтаман: ким аьдемлер алдында Мени ашык кабыл этсе, соны Аьдем Улы да Алладынъ маьлеклери алдында кабыллаяк. 9А ким Меннен аьдемлер алдында тайса, соннан Мен де Алладынъ маьлеклери алдында таярман. 10Аьдем Улына карсы бир зат айткан аьр ким кеширилер, тек Алладынъ Рухын яманлаган бир де кеширилмес.

11Сизди синагог кенъеслердинъ, тоьрелердинъ эм аькимлердинъ алдына аькелгенде, оьзимизди калай коршалармыз эм неди айтармыз деп, кыйналманъыз. 12Кие Рух сизге сол саьатте айтпага тийислисин уьйретер», – деди.


Акылсыз бай акында таварых


13Уьймелескенлердинъ ишиннен ким ди бирев Исадан: «Устаз, меним кардашыма, асабалыкты мени мен уьлессин, деп айтсанъ экен», – деди.

14Иса ога: «Эй, аьдем, ким Мени сизге кадылык этпеге, яде муьлкинъизди уьлестирмеге салганды?» – деп яваплады.

15Сонъында Ол онда болганларга: «Каранъыз, аьр туьрли суганаклыктан сакланынъыз, неге десе аьдемнинъ яшавы мал-муьлкининъ коьплигине карамайды», – деди де 16сосындай таварыхты айтып баслады: «Бир бай аьдемнинъ ери ога онъ аслык берген экен. 17„Энди мен не этейим? Буьтин йыйылган аслыкты мага сакламага ер йок“, – деп ойлады ол. 18Сонда: „Мен мине булай этейим. Эски амбарымды бузайым да янъы уьйкен амбар салайым. Онда аслыгымды да, ырызкымды да йыярман. 19Сонъында оьзиме: Яным, сенинъ ырызкынъ коьплеген, коьп йылларга етеек. Тыншай, аша, иш эм куван деп айтарман“, – деди.

20Ама Алла ога: „Акылсыз! Буьгуьн кеше ок сенинъ янынъ алынаяк. Оьзинъе деп аьзирлегенинънинъ баьриси кимге тиер экен?“ – дегенди айтты.

21Алладынъ алдында байымай, оьзине деп байлыкты йыятаган аьр бир аьдем де солай болаяк», – деди.


Каьрлев эм кайгырув


22Сонъ Иса Оьзининъ сокталарына: «Сол себептен Мен сизге айтаман: не ашармыз деп, янынъыз уьшин; не киермиз деп, шаркынъыз уьшин каьр шекпенъиз. 23Ян – тамактан, шарк – кийимнен артык. 24Каргаларга каранъызтага: олар не шашпайдылар, не ормайдылар, олардынъ беженлери эм амбарлары йок, ама Алла оларды тамакландырады. Сиз куслардан коьпке баалысыз! 25Кайсынъыз, каьрлеп, яшавына бир саьат болса да коспага болады? 26Эгер сиз сосы азганакай затты да эталмайтаган болсанъыз, калганларына неге каьр шегесиз?

27Лилия шешекейлери калай оьсетаганларына каранъызтага: олар куллык та этпейдилер эм уршык та ийирмейдилер, ама сизге айтаман, аьтте, Сулеймен, аьлемет коьркли болса да, солардынъ бириндей, ярасыклы кийиналмаган. 28Эгер буьгуьн бар болган, а эртен отка тасланаяк кыр оьленин Алла солай кийиндиретаган болса, аьше, сизди олардан да бек кийиндирмеспе экен, аз иманлылар? 29Сога коьре, „Не ашармыз“, „Не ишермиз“ деп, каьрлеменъиз эм кайгырманъыз. 30Бу затлардынъ баьрин де бу дуныядынъ миллетлери излейдилер; а сизинъ Атанъыз бу затлар сизге керек болганын биледи. 31Аьр неден де бек Алладынъ Патшалыгын изленъиз, сонда бу затлар да сизге ога косылып берилер.

32Коркпа, кишкей суьрим, Атанъыз сизге Патшалыкты бермеге макул коьрген! 33Мал-муьлкинъизди сатып, ярлыларга садака беринъиз. Заман ман бузылмайтаган капшыкларды, коькте кемимей тураяк карызналарды аьзирленъиз: сонда оларга урлавшы да ювымас, сонда куье де ашамас. 34Карызнанъыз сакланган ерде, юрегинъиз де сонда болар.


Сенимли эм сенимсиз кул


35Аьр дайым кылынмага аьзир болынъыз эм шырагынъыз янып турсын. 36Сиз де сол, оьз иесининъ неке кыйган тойдан кайтаягын саклайтаган, келип, эсикти какканлай, оны ашпага аьзир куллардай болынъыз. 37Иеси келгенде, оларды уяв тапса, сол куллар бактылы; сизге дурысын айтаман, ол белин байлар, кулларын сыпырага шакырар, оьзи келип, оларга бийип баслар. 38Туьннинъ экинши, яде уьшинши оьлшеминде кайткан шагында да оларды солай, уйкламай, уяв коьрсе, эне сондай куллар бактылылар. 39Ама муны билинъиз: эгер уьйдинъ иеси урлавшыдынъ кайсы саьатте келеегин билген болса, уьйин тонатпас эди. 40Сол себептен сиз де аьзир болып турынъыз, неге десе Аьдем Улы сиз куьтпеген вакытта келер», – деди.

41Сол заманда Петер Оннан: «Раббий, бу таварыхты тек бизге ме, яде баьрисине де айтасынъма?» – деп сорады.

42Иса айтты: «Сенимли эм акыллы уьй юргистуьвшиси ким экен? Ол – бийи ыргатларына тамадалык этип, заманында оларга оьтпекти мардасы ман уьлестирмеге деп салган кул. 43Бийи келип, кулын солай ислегенлей тапса, сол кул – бактылы. 44Сизге дурысын айтаман, бийи оны буьтин мал-муьлкине тамадалыкты тапшырар. 45Ама сол кул ишиннен, „ Бийим тезден келмес“ деп, хатын эм эркек ыргатларын тоьбелеп, ашап, ишип, эсирип басласа, 46сол кулдынъ бийи, ол куьтпей турган куьнде эм ойламаган саьатте келер, оны бек каты язалар эм сенимсиз ыргатлары ман бирдей этер.

47Оьзининъ бийининъ ыхтыярын биле турган, ога аьзирленмеген эм иесининъ ыхтыярына карсы турган кул номай согылар. 48А ким билмегенлей язаланмага тийисли затларды эткен болса, сол аз согылар. Кимге коьп берилсе, соннан коьп те соралады. Кимге номай сеним тапшырылса, сонынъ яваплыгы да коьп болар.


Иса – боьлинуьвдинъ себеби


49Мен ерге от туьсирмеге келгенмен эм Мен энди онынъ тутанып кетуьвин тилеймен! 50Ама Мен, сувда шомылдырылгандай болып, азапта да шомылдырылмага тийислимен; эм ол зат болганша, калай бир термилип тураман! 51Мен ерге тынышлык аькелмеге келгенмен деп ойлайсызба? Йок, деймен сизге, тынышлык тувыл, а боьлинуьв. 52Эндиден арбатын бес аьдеми болган аьел, уьшеви экевине, экеви уьшевине карсы болып, боьлинеек. 53Атасы улына карсы, улы атасына карсы, анасы кызына эм кызы анасына карсы, кайнатасы келинине эм келини кайнанасына карсылыкта болаяклар».


Заманнынъ белгиси


54Иса халкка айланып тагы да айтты: «Эгер сиз куьнбатардан коьтерилген булытты коьрсенъиз, сол саьатлей, ямгырдынъ яваягын айтасыз. Эм уьшини мен де, явын явады. 55А кубыладан эскен елге сиз, исси болаяк деп, айтасыз. Эм солай болады. 56Экиюзлилер! Сиз ердинъ эм коьктинъ бети неди анълатканын билесиз, а сосы заманда болатаган затларды неге анълаялмайсыз?

57Аклык неде болганын сиз оьзинъиз неге ойламайсыз? 58Сиз оьзинъиз бен давласувшыды тоьреге алып бараятырганда, йолда оны ман яраспага каьрленъиз; олай болмаса, давласувшы сизди кадыга аькетер, кады сизди каравылга тапшырар, а каравыл сизди тутнакка салар. 59Сизге айтаман, сонъгы увак акшанъызга[20] дейим баьрисин тоьлемей, сиз оннан шыгалмассынъыз».


### 13


Тевбеге туьсуьвдинъ себеби


1Сол вакытта бир кавымлар келип, Пилат оьлтиртип канларын олардынъ курманлыкларынынъ каны ман карыстырткан галилеяшылар акында Исага айттылар. 2Иса оларга: «Сол галилеяшылар соьйтип язаланганлары, баска галилеяшылардан куьналырак болганлары уьшин деп ойлайсызба? 3Йок! Тек айтаман сизге, тевбеге кайтпасанъыз, баьринъиз де солай йойылаяксыз. 4А не айтпага болаяк сол, уьстине Шилоха беркитпеси авып оьлген он сегиз аьдем акында? Сиз, олар Ерусалим яшавшыларынынъ баска биревлериннен коьп шуьшли эди деп, ойлайсызба? 5Йок! Ама сизге айтаман, эгер сиз де тевбеге келмесенъиз, баьринъиз де солай йойылаяксыз», – деди.


Емиссиз ынжыр тереги акында таварых


6Оннан сонъ Иса оларга сосы таварыхты айтты: «Бир аьдемнинъ юзим бавында ынжыр тереги оьскен. Бир кере ол, онда емис барма экен деп, карамага барады, ама емисти таппайды. 7Сонда ол юзим бавын карайтаганга айтады: „Мен энди сосы ынжырдынъ емиси барма экен деп келетаганы уьш йыл болады эм бир заманда да емисти таппайман. Кес оны, орынды маьнесиз алып турмага ога неден керекти?“

8Юзимши: „Ием, оны энди де бир йылга калдыр, мен онынъ тоьгерегин казайым, туьбине коклык салайым. 9Келеек йылда емис берсе, калар; эгер бермесе, кесерсинъ“, – дейди».


Шабат куьнинде хатынды савартув


10Бир шабат куьнинде Иса синагоглардынъ биринде окытып тура эди. 11Сонда он сегиз йылдан бери йин берген мараздан буькирейип эм туьзелалмайтаган бир кыскаяклы да бар эди. 12Иса, оны коьргенде, оьзине шакырды да: «Хатын, сен маразынънан айырыласынъ», – деди. 13Колын ога узатып салды. Хатын сол саьатлей туьзелди эм Аллады данъклап баслады.

14Сонда синагогтынъ басшысы Исадынъ шабат куьн эмлеп сав эткенине ашувланды да халкка: «Ислемеге ярайтаган алты куьн бар, эмленмеге тек шабат болмай, эне сол куьнлердинъ биринде келинъиз», – дегенди айтты.

15Онынъ соьзине Раббий булай яваплады: «Экиюзли! Аьше, сиз шабат куьнинде оьгизинъизди, яде эшегинъизди авладан шыгарып, сувгармага аькетпейсизбе? 16Ибрагимнинъ бу кызынынъ шаркын шайтан бийлегенли узак он сегиз йыл болады. Соны бу бугавдан шабат куьн куткармага неге керек тувылды?»

17Ол оны айтканда, явларынынъ баьриси уялды, а буьтин халк Онынъ этетаган мактавлы ислерине куванатаган эди.


Ашыткы ман шуьшитки урлык акында таварыхлар


18Иса болса айтты: «Алладынъ Патшалыгы не мен тенъ эм оны не зат пан тенълестирейим? 19Ол, шуьшитки урлыктай. Оны аьдем алып оьз бавына олтырткан. Урлык оьсип, терекке айланган эм коьктеги куслар онынъ бутакларында уялаган».

20Иса яне айтты: «Алла Патшалыгын тагы да не мен тенълестирейим? 21Ол, хатын баьрисин ашытар уьшин алган уьш оьлшем ун ман карыстырган ашыткыга усайды».


Тар капы


22Соьйтип, Иса шахарлардан эм эллерден оьтип, халкты уьйрете, Ерусалимге йол салып бара эди.

23Ким ди бирев Оннан сорады: «Раббий, аьше, куткарылаяклар азба?» Иса яваплады: 24«Тар капыдан оьтпеге баьри куьшинъизди салынъыз. Сизге айтаман, коьплер кирмеге излееклер, ама киралмаяклар. 25Уьйдинъ Иеси турып капысын япканда, сиз тыста калып, капыды кагып: „Раббий! Бизге аш!“ – деп тилеексиз.

Тек Ол сизге: „Мен не сизди, не кайдан келгенинъизди билмеймен“, – деп явап береек.

26Сол заманда: „Биз де Сени мен ашаган эм ишкен эдик. Эм бизди орамларда уьйрететаган эдинъ“, – деп айтарсыз.

27Ама Ол: „Мен сизди де, кайдан келгенинъизди де билмеймен. Эй, яманлык этетаганлар! Баьринъиз де Меннен тайынъыз!“ – деп яваплаяк.

28Ибрагимди, Исхакты, Якупты эм буьтин пайхамбарларды Алладынъ Патшалыгында, ама оьзинъиздинъ тыска кувылганынъызды коьргенде, йылап тислеринъизди кыршылдатаяксыз. 29Аьдемлер куьнтувардан да, куьнбатардан да, сырттан да, кубыладан да келееклер эм Алладынъ Патшалыгында зияпетте оьзлерининъ орынларын табаяклар. 30Ама арттагылар мине алдыда, алдадагылар да артта болаяклар».


Ай, Ерусалим!


31Сол заманда Исадынъ касына бир неше парисейлер келдилер де: «Сен бу ерден шыгып кет, неге десе Ирод Сени оьлтиреек болады», – дедилер.

32Иса оларга: «Барынъыз да сол туьлкиге Меннен айтынъыз: „Мен буьгуьн де, эртен де йинлерди куваякпан эм аьдемлерди сав этип юреекпен, а бирсигуьн мырадыма етеекпен“. 33Не зат болса да, Мен буьгуьн де, эртен де, бирсигуьнде де оьз йолым ман бармага тийислимен, неге десе пайхамбар Ерусалимнинъ тысында оьлип болмайды.

34Ай, Ерусалим, Ерусалим! Пайхамбарларды оьлтиресинъ эм сага йиберилгенлерге тас атасынъ. Кус балапанларын канатларынынъ астына йыйгандай, Мен де сенинъ балаларынъды йыймага неше кере ымтылдым, а сен унамадынъ! 35Мине бу уьйинъиз сизге бос калдырылады. Сизге айтаман, „Раббийдинъ аты ман Келеятырган муьбарек болсын!“ деп айтканга дери, Мени коьреек тувылсыз», – деди.


### 14


Иса парисейдинъ уьйинде


1Шабат куьнлерининъ биринде Иса ас ишпеге парисей басшыларынынъ бирининъ уьйине келди. Парисейлер Онынъ Оьзин калай тутаягына карадылар. 2Исадынъ алдында сарысув маразыннан кыйналатаган аьдем олтыра эди. 3Иса парисейлерден эм Таурат аьлимлериннен: «Шабат куьн эмлемеге болаякпа экен?» – деп сорастырды. 4Олар уьндемедилер. Сонда Иса аьдемди оьзине шакырды да маразыннан сав этип йиберди.

5Оннан сонъ: «Сиз улынъыз, яде оьгизинъиз шабат куьн куйыга атылса, сол саьатлей оны шыгармаяксызба экен?» – деди. 6Олар явапка бир зат та айталмадылар.


Конакларга эм уьй иесине дерис


7Иса, конаклар сыпырадынъ тоьр бетине шыгып олтырмага шалысатаганын эслеп, оларга сосы таварыхты айтты: 8«Сени бирев неке кыйылатаган тойга шакырган заманда, тоьрге шыгып олтырма. Сеннен сыйлырак бирев конаклар ишиннен шыкпага болаяк. 9Сонъында экевинъизди де шакырган конакбай, касынъызга келип: „Орнынъды бу аьдемге берсенъ экен“, – демеге болар. Ол заманда сен уялып, шеттеги орынга олтырмага керек боларсынъ. 10Шакырылсанъ, барып кыйырдагы орынга олтыр. Уьй иеси келип: „Досым, тоьрге шыгып олтырсанъ“, – дер. Сол заманда сени мен бирге олтырганлардынъ алдында сен оьрметленерсинъ. 11Оьзин-оьзи коьтеруьвши аьр ким тоьменленеек, а оьзин-оьзи тоьменлетуьвши коьтерилеек».

12Сонъында Иса конакбайына да булай айтты: «Эгер сен уьйле яде кешки ас этсенъ, оьзинънинъ досларынъды, кардаш-кавымынъды яде колайлы конъысыларынъды шакырма. Олардынъ сага, сени бир заманда шакырып, эткенинъди кайтармага амаллары бар. 13Сога коьре ас эткенде ярлыларды, сакатларды, аксакларды, сокырларды шакыр. 14Сен сонда наьсипли боларсынъ, неге десенъ олар ийгиликти кайтаралмаяклар. Туврашыл аьдемлер тирилгенде савга аларсынъ».

15Муны эситип, Иса ман олтырганлардынъ биреви Ога: «Алладынъ Патшалыгындагы зияпетте оьтпек ашаяк аьдем наьсипли!» – деди.

16Иса ога: «Бир аьдем уллы зияпет этип, коьплерди шакырган эди. 17Астынъ заманы еткенде, ол оьзининъ кулын, шакырылганларга: „Не зат та аьзир, келинъиз“, – деп, айттырып, йибереди.

18Ама олардынъ баьриси де, бир тилден болгандай, кешируьвди тилеп баслаптылар. Бириси: „Мен соьле-аьле ер сатып алганман, соны барып коьрмеге керекпен, кешир мени, тилеймен“, – дейди.

19Баскасы: „Мен бес косак оьгиз сатып алдым эм оларды сынамага бараятырман, кешир мени, тилеймен“, – дегенди айтады.

20Уьшиншиси: „Мен уьйленгенмен, сонынъ уьшин баралмайман“, – дейди.

21Кулы кайтып, бийине баьрин де еткереди. Сонда уьй иеси ашувланады да кулына: „Тез болып шыгып, шахардынъ орамлары эм сокпаклары ман бар да, мунда ярлыларды, сакатларды, аксакларды эм сокырларды алып кел“, – деп буйырады.

22Кулы: „Бийим! Сенинъ буйырыкларынъ толтырылды, ама тагы да орын бар“, – дегенди айтады.

23Бий кулына: „Йоллар эм кора бойлары ман барып, меним уьйим толгандай, тапканларынъды келмеге разы эт“, – деди. 24Сол себептен, сизге айтаман, Мен алдыда шакырганлардынъ биреви де Меним асымнан авызына салмаяк[21]», – деди.


Исадынъ сокталары


25Иса ман бирге коьп халк бара эди, эм Ол оларга бурылып: 26«Эгер Мага иерип, ама оьзининъ атасын, анасын, пишесин, балаларын, ага-инилерин, аьпте-карындасларын эм ога да косып яшавын Меннен бек баалырак коьрсе, ол Меним соктам болалмайды. 27Ким оьзи оьлеек кашын алып ызымнан келмесе, сол Меним соктам болалмайды.

28Неге десе, айтпага, сизден ким эсе де бирев кала салмага суьйсе, онынъ курылысын битирмеге не шаклы акша керек болаягын алды ман олтырып санамаспа? 29Эгер ол туьбин калап, курылысын кутылмага аьли болмаса, 30сонда оны коьргенлердинъ баьриси де: „Сол аьдем салып баслады, ама битиралмады“, – деп куьлееклер.

31Яде бир патша, баска патша ман согыска бара турып, мага йырма мынъ аскерши мен келеятырганга он мынъ аскершим мен карсы турмага карувым бар ма экен деп, алды ман олтырып, ойламаспа? 32Эгер карувым йок деп санаса, душпаны энди де эректе турганлай, ярасувлыктынъ шартларын тилеп, элшилер йиберер. 33Сизге де солай, аьр кайсынъыз оьзинъиздинъ буьтин болган затынъыздан бас кешпеген Меним соктам болалмайды.

34Туз – яхшы зат, ама ол оьзининъ даьмин йойтса, оны не мен тузлы этпеге болаяк? 35Ол ерге коклыкка да яраяк тувыл, оны таслап коядылар. Тынъламага кулагы болган эситсин!» – деди.


### 15


Адаскан кой акында таварых


1Баьри ясакшылар эм куьналылар Исады тынълар уьшин, Онынъ янына йыйыла эдилер. 2Парисейлер мен дин аьлимлери болса: «Ол куьналылар ман катнасады эм олар ман бирге ашайды», – деп, разы болмай, оьз ара соьйлестилер.

3Сонда Иса оларга бу таварыхты айтты: 4«Айтпага, аранъыздан ким болса да биревдинъ юз койыннан бири адаскан. Аьше сиз, токсан тогызын авлакта калдырып, адасканын тапканга дейим излемессизбе? 5А тапканда, суьйинип, оны арканъызга салып, 6уьйге кайтарсыз, досларынъызды эм конъысыларынъызды шакырып, оларга: „Мени мен бирге куванынъыз, неге десе мен адаскан койымды тапканман!“– дерсиз. 7Тевбе этпеге керекли болмаган токсан тогыз туврашыл аьдемлерден эсе, куьналы бир аьдемнинъ тевбеге туьскени уьшин коькте куваныш солай коьп болар деп, сизге айтаман».


Йойылган акшадынъ акында таварых


8«Эгер кыскаяклыда он куьмис акшасы[22] болып, биревин йойтса, аьше, ол шыракты ягып, уьйининъ кувыс-муьйисин сыпырып, оны тапканша излемеспе? 9Оны тапканда, оьзининъ кыймасларын эм конъысыларын шакырып, оларга: „Мени мен бирге суьйининъиз, мен йойылган акшамды тапканман!“ – деп айтар. 10Сизге айтаман: „Алладынъ маьлеклери бир куьналыдынъ тевбе этуьвине солай ок куванадылар“».


Адаскан ул акында таварых


11Иса тагы да косты: «Бир кисидинъ эки улы болыпты. 12Кенжепайы атасына: „Атам, муьлкинънинъ мага тийисли уьлисин айырып бер“, – деди. Атасы муьлкин улларына боьлди.

13Тез арадан кишкей улы, баьри болган затларын йыйып, узак ерге кетти. Онда азгырувлыкка берилип, байлыгын йойды. 14Баьрисин де шашып кутылган сонъ, сол элге бек уьйкен ашлык келгенде, ол муктажланып баслады. 15Оннан сонъ, ол соьлеги элдинъ бир яшавшысына ялшылыкка туьсти, а ол оны оьзининъ шошкаларын бакпага далага йиберди. 16Кенжепай донъызлар ашайтаган кабыклар ман курсагын толтырмага да разы эди, ама оны да ога бирев бермеди.

17Сол заманда эсин йыйып: „Атамда неше бир ялшы бар эм ырызкысы да коьп, а мен мунда аштан оьлеятырман“, – деди. 18„Барып, атама кайтайым да ога айтайым: Атам, мен Алладынъ[23] эм сенинъ алдынъда куьналы болдым. 19Энди сенинъ улынъ деп аталмага да тийисли тувылман; мени ялшыларынънынъ бириси этип болса да ал“.

20Эм ол, турып, атасына кетти. Оны эректен коьрип, атасы аяды; алдына ювырып барып, кушагына алды, оьпти. 21Улы ога: „Атам, мен Алладынъ эм сенинъ алдынъда куьналы болдым. Энди сенинъ улынъ деп аталмага да тийисли тувылман“, – деди.

22Ама атасы оьзининъ кулларына: „Тез барып, энъ яхшы кийимди аькелип, оны кийиндиринъиз, бармагына юзик салынъыз, аякларына машпак кийгистинъиз!

23Бесленген бузавды аькелип шалынъыз; зияпет этип, байрам этеек! 24Неге десе меним бу улым оьлген эди, мине ол тирилди, ол йойтылган эди, энди табылды“, – деди.

25Сол заманда онынъ уьйкен улы кырда болган эди; ол кайтып, уьйге ете баслаганда, уьйде йыр анъларын эм биюв тавысларын эситти. 26Ол куллардынъ бирисин шакырды, онда не зат болатаганын сорады.

27Кулы ога: „Сенинъ ининъ кайтып келди, атанъ онынъ сав-саламат кайтканы уьшин куванганыннан, бесленген бузавды шалдырды“, – деди.

28Тувнъыш улы ашувланды эм уьйге киргиси де келмеди. Сонда атасы шыгып, ога тилек салды. 29Тек улы: „Сол йылларда мен сага, кулдай, иследим, бир заманда да айтканынънан шыкпадым. Сен, болсанъ, меним уьшин кишкей улак та сойып, тенълерим мен байрам этпеге да бермединъ. 30А энди, муьлкинъди яман хатынларга шашып таьвескен бу улынъ уьйге кайтканда, сен онынъ уьшин бесленген бузавды шалгансынъ!“ – деди.

31Атасы ога: „Улым, сен аьр вакыт мени мен бирге эдинъ, эм буьтин муьлким – сеники. 32Ама биз, сенинъ бу ининъ оьлип тирилгени эм йойтылып табылганы уьшин куванып, байрам этпеге керекли боламыз“, – деди».


### 16


Намыссыз уьй юргистуьвши акында таварых


1Иса Оьзининъ сокталарына айтты: «Бир бай аьдемнинъ уьй юргистуьвшиси болган. Ол онынъ муьлкин шашады деген хабар байга етеди. 2Иеси оны шакырып: „Мен сенинъ акында не затлар эситемен? Оьз исинъ акында эсап бер, неге десе сен муннан арбатында уьй юргистуьвши болалмайсынъ“, – дегенди айтады.

3Сонда уьй юргистуьвши оьзи оьзине: „Мен не этейим? Ием меннен уьй исин юргистуьвди алаятыр. Ер казып болмайман, тиленмеге уяламан. 4Уьй исин юргистуьвден шыгарылган заманда, мени оьзлерининъ юртларына алгандай этер уьшин не ислемеге керегин билемен“, – деди.

5Сонъыннан оьз иесине борышлары болган аьдемлерди бир бирлеп шакырып, бириншисине: „Меним иемге не шаклы борышлысынъ?“ – деди.

6Аьдем ога: „Юз оьлшем май борышлыман“, – деп яваплады.

Ол ога: „Кагытларынъды ал да, олтырып, тез болып элли деп яз“, – деди.

7Сонъ баскасына: „А сен нешев борышлысынъ?“ – деди.

Аьдем: „Юз оьлшем бийдай“.

Ога да: „Кагытларынъды ал да сексен оьлшем деп яз“, – дегенди айтты.

8Иеси намыссыз уьй юргистуьвшисин, оьзин акыллы тутканы уьшин, мактады. Белгилисинше, бу оьмирдинъ аьдемлери оьзлериндей болганлар ман ислевде ярыктынъ балаларыннан[24] акыллырак. 9Мен сизге айтаман: сосы дуныя байлыгы ман оьзинъизге дослар табынъыз. Соьйтип, байлыгынъыз йок болганда, сизди оьмирлик меканларга кабыл этерлер.

10Азда сенимли болган, асламында да сенимли, а азда сенимсиз, асламда да сенимсиз. 11Сонынъ уьшин, сиз сосы дуныядынъ байлыгына сенимсиз болсанъыз, оьмирлик байлыкты сизге сенип ким аманат этер? 12Эгер де сиз баскадынъ муьлки мен сенимли болмаган эсенъиз, оьз муьлкинъиз болгандай этип, сизге ким затын сенип берер?

13Эш бир кул эки иеге бирден куллык эталмайды; неге десе ол яде олардынъ бирин коьрип болмас, а экиншисин яратар, яде биревине бек шалысар, а экиншисине эс бермес. Сиз бир ок заманда Аллага да, байлыкка да кул болалмассыз».


Таурат пан Алла Патшалыгы


14Акша суьетаган парисейлер де бу затлардынъ баьрисин эситтилер эм Исага куьлетаган эдилер. 15Ол, болса, айтты: «Сиз оьзинъизди аьдемлер алдында туврашыллардай этесиз, ама Алла сизинъ коьнъилинъиздегин биледи, неге десе аьдемлер арасында йогары бааланган затты Алла коьрип болмайды.

16Таураттынъ эм пайхамбарлардынъ заманы Яхъяга дейим болган эди. Оннан сонъ, болса, Алла Патшалыгынынъ акында Ийги Хабар увазланып бериледи. Ога аьр ким де куьш салувы ман киреди. 17Ама Таураттынъ бир сызыгы йогалганнан эсе де, коьк пен ердинъ йогалувы тезирек болаяк.

18Ким пишесин талаклап, баска хатынга уьйленсе, сол зиналык этеди, талакланган хатынга уьйленуьвши де солай ок этеди».


Бай эм Лазар


19«Бир бай аьдем болган. Ол карагошкыл-кызыл эм баа кумашлардан кийим киетаган болган эм аьр куьн кейифли яшаган. 20А онынъ каралдысынынъ капысында Лазар атлы пакыр ятатаган эди. Онынъ уьсти буьтин котыр ман ябылган эди. 21Ол, байдынъ сыпырасыннан туьскен увак-туьеклерин де еп, тамакланмага куьсейтаган эди. Ийтлер де келип, онынъ котырларын ялайтаган эдилер.

22Вакыты келгенде, пакыр оьледи эм маьлеклер оны Ибрагимнинъ кушагына аькетип бередилер. Бай да оьледи, оны да коьмедилер. 23Ахыретте азап шеккен бай коьзлерин коьтергенде, алыста Ибрагимди эм онынъ кушагында Лазарды коьреди. 24Ол кышкырып: „Атам меним Ибрагим, языксын мени эм Лазарды йибер! Ол бармагын сувга малып, меним тилимди сувытсын, неге десе мен бу отта азап шегемен“, – дегенди айтты.

25Ама Ибрагим: „Улым! Эсинъе туьсир, сен яшавынъда ийги затларынъды алдынъ, а Лазар яман аьлде эди. Энди ол мунда юбаныш тапты, а сен азап шегесинъ. 26Оннан сонъ, бизим арамызда тик кая бар, соннан себеп сенинъ ягынъа оьтпеге суьйген оьталмаяк эм эш бирев де сеннен бу якка коьшалмас“, – деп яваплады.

27Бай: „Булай эсе, атам, сеннен тилеймен, Лазарды меним ата юртыма йибер. 28Неге десе менде бес тувган кардаш бар; Лазар оларга коьргенин айтсын, олар да бу азап шегуьв ерине келип олтырмасынлар“, – дегенди айтты.

29Ибрагим ога: „Оларда Муса эм пайхамбарлардынъ китаплары бар. Оларга тынъласынлар“, – деди.

30А ол: „Йок, Ибрагим атам, оьлгенлерден бирев оларга келсе, олар тевбеге туьсерлер“, – деди.

31Бу затка Ибрагим: „Эгер олар Мусады эм пайхамбарларды тынъламайтаган болсалар, бирев оьлилерден тирилсе де, оларды ынандыралмас“, – деп яваплады».


### 17


Йолдан тайдырув, кешируьв, иман эм борыш акында


1Иса Оьзининъ сокталарына булай айтты: «Аьдемлерди йолдан тайдыратаган затлар келмей калмаяк, ама бу затларды болдырганга кайгы! 2Бирев бу кишкейлердинъ бирин йолдан тайдырганнан эсе, мойнына туьйирмен тасы тагылып, денъизге тасланса, ога яхшырак болар эди. 3Сонынъ уьшин сак болынъыз! Эгер (иман) кардашынъыз куьнага туьсетаган болса, ога айыбын айтынъыз, а эгер тевбеге келип оькинсе, оны кеширинъиз. 4Эгер дейим ол куьнине ети кере сага карсы болып куьнага кирсе, ети кере: „Куьналыман – оькинемен“, – деп келсе, оны кешир».

5Элшилери Раббийден: «Бизим ынанувымызды коьбирек эттага!» – деп тиледилер.

6«Эгер сизинъ шуьшитки буьртиги кадер иманынъыз болса, сиз бу ынжыр терегине: „Муннан тамырынъ ман сувырылып алынып, оьзинъди денъизге олтырт“, – десенъиз, ол сизге бойсынар», – деди Раббий.

7«Айтпага, сизде сабаншы яде койшы кулынъыз бар. Ол кырдан кайткан заманда: „Тез болып кир, сыпыра янына олтыр“ – деп, айтарма экенсиз? 8Йок, сиз керисинше ога: „Мага кешки ас аьзирлеп куй да, белинъди бувып, мен ашап-ишкен вакытта мага аякшылык эт; оннан сонъ оьзинъ де ашап-ишерсинъ“, – деп айтарсыз. 9Сиз буйырыкларынъызды толтырган кулынъызга разылыгынъызды сонъында айтарма экенсиз? 10Сиз де солай, оьзинъизге буьтин буйырылганларды эткеннен сонъ: „Биз маьнесиз куллармыз, неге десе биз тек борышымызды толтырдык“, – деп айтарсыз».


Авыр тери маразлы он аьдем


11Ерусалимге йолланганда Иса Галилея ман Самария арасындагы мажа бойы ман оьтип бараятыр эди. 12Бир авылда Оны он авыр тери маразлы йолыкты. Олар эректе токталдылар да 13коьтеринки тавыс пан: «Насихатшы Иса, бизди языксын!» – деп, кышкырдылар.

14Иса оларды коьргенде: «Барынъыз да дин куллыкшыларга коьрининъиз!» – деди. Олар бараятырып, йолда тазаландылар. 15Олардынъ бириси, оьзининъ савартылганын коьргенлей, кери кайтты эм куьшли давысы ман Аллады данъклап баслады. 16Ол Исадынъ аягына йыгылды, Ога сав бол деди. Бу аьдем – самарияшы эди.

17Сонда Иса: «Аьше, тазаланганлар онав тувылма эди? Тогызы ша кайдады? 18Тек бу тыс кыралшыдан баска Аллады данъкламага кайткан болмадыма экен?» – деп сорады. 19Ога да: «Тур да бар, сенинъ иманынъ сени сав этти», – дегенди айтты.


Алла Патшалыгынынъ келееги акында


20Бир йол парисейлер Исадан: «Алла Патшалыгы кашан келеек?» – деп сорадылар.

Иса оларга явап берип: «Алла Патшалыгы сиз ойлаган заманда келмеек. 21Эш бирев де: „Ол булайда“, яде „Ол анда“, – деп айталмас, неге десе Алла Патшалыгы сизинъ аранъызда», – деди.

22Сонъ Ол сокталарына айтты: «Аьдем Улынынъ куьнлерининъ тек бирин болса да коьргинъиз келеек вакыт етер, ама коьрмеексиз. 23Аьдемлер сизге: „(Масих) мине мунда!“, яде „Мине онда“, – деп айтаяклар. Барманъыз, ызыннан иерменъиз! 24Неге десе айындырыктынъ йылтыраганы коькти бир кыйырыннан экинши кыйырына дейим ярыклаткандай болып, Аьдем Улы да Оьзи келген куьнинде солай ок болаяк. 25Ама алды ман Ол коьп азаплардан оьтпеге керек эм бу тукым Оны шет какпага тийисли болаяк.

26Нухтынъ куьнлеринде калай болган болса, Аьдем Улы куьнлеринде де солай ок болаяк. 27Нух кемеге минген куьнге дейим аьдемлер ашадылар, иштилер, хатын алып, киевге бардылар. Сонъ сав дуныяды сув алып, баьрисин де аьлек этти. 28Солай ок Луттынъ куьнлеринде де болды. Аьдемлер ашадылар, иштилер, сатув-алув эттилер, урлык шаштылар эм уьй туьзеттилер. 29Ама Лут, Содом шахарын калдырып шыккан куьн, коьктен ямгыр болып, от пан коькирт явды эм баьрисин аьлек этти.

30Аьдем Улы келген куьнинде де тамам солай болаяк. 31Сол куьн ким уьйининъ тоьбесинде болса, уьйиндеги затларын алар уьшин тоьменге туьспесин эм далада болган да кери кайтпасын. 32Луттынъ пишесине болган затты эсинъизге туьсиринъиз! 33Ким оьзининъ яшавын куткарувга шалысса, сол оны йойтар; а ким яшавын йойтса, сол оны саклар. 34Сизге айтаман: сол туьнде экев бир орындыкта болаяк: бириси алынаяк, экиншиси калдырылаяк. 35Эки хатын бирге туьйирмен тартып тураяк; бири алынаяк, экиншиси калдырылаяк. 36Эки аьдем далада болаяк: бири алынаяк, экиншиси калдырылаяк[25]».

37«Раббий, бу кайда болаяк?» – деп сорадылар.


Иса оларга: «Илес кайда болса, кувалдылар да сонда йыйылар», – деп яваплады.

### 18


Тул хатын эм имансыз кады акында таварых


1Иса тагы да оларга аьр вакыт дува этуьв мен уьмит уьзбей турувдынъ кереги акында таварых айтты: 2«Бир шахарда Алладан да коркпаган, аьдемлерден де уялмаган бир кады болган.

3Сол ок шахарда бир тул хатын яшаган эм ол кадыга барып: „Мени душпанымнан коршаласана“, – деп, тилеп турган.

4Кады бир кесек заманды ога унамай турган, ама сонъында ишиннен: „Мен Алладан коркпасам да, аьдемлерден уялмасам да, 5бу тул хатын мага тынышлык бермей турганы уьшин оны коршалайым, мени дайым келип бездирмес“, – деп ойлайды».

6Эм Раббий: «Имансыз кадыдынъ не айтканын эситесизбе? 7Аьше, Алла куьни-туьни Ога кышкырып тилек тилеп турган сайлап алганларын коршаламаякпа экен? Оларды коьп заман саклатаякпа? 8Сизге айтаман: Алла оларды кешиктирмей тез арадан коршалаяк. Тек Аьдем Улы келгенде, ерде тагы да иманды табарма экен?» – деди.


Парисей эм ясакшы акында таварых


9Солай ок баскаларга мисетсинмей карап, оьзлерин туврашыл этип санайтаган бирер кавымларга Иса сосы таварыхты айтты: 10«Эки аьдем Алладынъ уьйине дува этпеге бардылар, олардынъ бири парисей, а баскасы ясакшы болган. 11Парисей турады да оьзининъ ишиннен: „Я Алла! Мен баска аьдемлердей, йолбасар, арам ниетли, зиналык этуьвши, яде болса мине бу ясакшыдай болмаганым уьшин сага шуькир этемен. 12Мен юмада эки кере ораза тутаман эм буьтин алатаган келимнен он кесегининъ бир боьлигин беремен“, – деп дува этеди.

13Ясакшы болса, эректе турып, коькке коьзин де коьтералмай, коькирегине сога-сога: „Я Алла, мени, куьналыды, языксын!“ – дейди.

14Сизге айтаман: Парисейден эсе сосы аьдем (Алла алдында) акланып уьйине кайткан, неге десе оьзин-оьзи коьтеруьвши аьр ким тоьменленеек, а оьзин-оьзи тоьменлетуьвши коьтерилеек».


Иса саьбийлерге яхшылык тилейди


15Исага, колын тийгистсин деп, яс балаларды да аькелетаган эдилер. Сокталар болса, муны коьргенде, сол аьдемлерди тыйып басладылар. 16Иса балаларды оьзине шакырып: «Койынъыз сабийлерди, Мага келсинлер. Оларга шырмав этпенъиз, неге десе Алладынъ Патшалыгы сондайлардыкы. 17Сизге дурысын айтаман: Алла Патшалыгын баладай кабыл этпеген аьдем ога бир заманда да кирмеек».


Байлык эм оьмирлик яшав


18Басшылардынъ бириси Исадан: «Яхшы Устаз, оьмирлик яшавдан уьлисли болар уьшин мага не этпеге керек?» – деп сорады.

19Иса ога: «Неге Мага яхшы деп айтасынъ? Бир Алладан баска эш бирев де яхшы тувыл. 20Онынъ парызларын билесинъ: „Зиналык этпе, аьдем оьлтирме, урлама, ялган шаатлык этпе, атанъ ман ананъды оьрметле“», – деп айтты.

21А ол болса: «Булардынъ баьрисин де бала шагымнан толтыраман», – деп яваплады.

22Муны эситкенде, Иса ога: «Сага энди де бир зат етиспейди: савлай болган затынъды сат та акшасын ярлыларга уьлестир, сонда коькте карызна табарсынъ. Оннан сонъ Меним артымнан ызла», – деди.

23Ол болса, муны эситип, мыдахланды, неге десе бек бай эди. 24Иса, онынъ мыдах болганын коьрип, айтты: «Байлыгы болганларга Алла Патшалыгына кирмеге калай кыйын! 25Неге десе бай аьдемге Алла Патшалыгына кируьвден эсе, туьеге ийне коьзиннен оьтуьв тыныш».

26Муны эситкенлер: «Солай болса, ким куткарылмага болар экен?» – деп сейирсиндилер.

27Ама Ол: «Аьдемлер этип болмас затларды Алла этип болады», – деди.

28Сонъ Ога Петер: «Мине биз болган затымызды калдырып, Сенинъ артынънан ызладык», – дегенди айтты.

29Ога Иса: «Сизге дурысын айтаман: Алла Патшалыгы уьшин уьйин, пишесин, ага-инилерин, ата-анасын, яде сабийлерин калдырган аьр аьдем, 30бу шакта болганыннан коьп кере артык алаяк эм келеек шакта оьмирлик яшав да табаяк», – деп яваплады.


Иса оьлип тирилеегин уьшинши кере билдиреди


31Иса он эки соктасын бир янына аькетип: «Мине биз Ерусалимге бараятырмыз. Онда Аьдем Улы акында пайхамбарлар язганларынынъ баьриси де толтырылаяк. 32Оны баска миллетлерге тапшыраяклар эм олар Оны маскаралап, корлаяклар, Ога туькирееклер, 33Оны камышылаяклар эм оьлтирееклер, тек Ол уьшинши куьнинде тирилеек», – деди.

34Ама сокталары бу соьзлердинъ бирин де анъламадылар: олардан бу соьзлердинъ маьнеси ясырынган эди, олар айтылганларга туьсинмедилер.


Ериходынъ касында сокырдынъ савартылувы


35Иса Ерихо шахарга ювыклаган эди. Сол вакытта йолягада олтырган бир сокыр садака тилейтаган эди. 36Ол касыннан аьдемлердинъ озып бараятырганын эситип, не зат болатаганын сорады.

37Ога: «Назаретши Иса озып бараятыр», – деп билдирдилер.

38Сонда ол: «Даут Улы Иса, мени языксын!» – деп кышкырды. 39Алдыда бараятырганлар оны тыйып, бакыртпаска шалыстылар, ама ол тагы да куьшлирек: «Даут Улы, мени языксын!» – деп кышкырыклады.

40Иса токталды да сол аьдемди янына келтирмеге буйырды. Сокыр Онынъ касына келгенде, Иса оннан: «Мен сага эткендей не зат тилейсинъ?» – деп сорады.

41«Бийим! Меним коьргим келеди», – деди.

42Иса ога: «Коьзлеринъ ашылсын! Иманынъ сени сав этти», – деди. 43Аьдемнинъ сол саьатлей коьз коьруьви кайтты эм ол, Аллады данъклап, Исадынъ ызыннан иерди. Буьтин халк муны коьргенде, Аллады мактап баслады.


### 19


Ясакшы Закай


1Сонъ Иса Ерихога кирип, онынъ иши мен оьтип бараятыр эди. 2Онда ясакшылардынъ басшысы Закай атлы бай аьдем бар эди. 3Ол Исады коьрмеге эм Онынъ ким экенин билмеге шалысты, тек бойы маштак болган себепли, Оны аьдемлер арасыннан коьралмады. 4Сонда ол, Исады коьрер уьшин алдыга шабып барып, йол уьстиндеги кийик ынжыр терекке минди.

5Иса сол ерге еткенде, йогарыга карап, оны коьрди де ога: «Закай, тез болып туьс, буьгуьн Мага сенинъ уьйинъде конак болмага тийисли», – деди. 6Закай тез болып туьсти эм, куванып, Исады уьйине кабыл этти.

7Оны коьргенлердинъ баьриси де разы болмай, куьналыдынъ конагы болды деп, соьз этип басладылар.

8Закай болса, турып, Раббийге: «Мен соьле муьлкимнинъ яртысын пакырларга уьлестирейим. Эгер дейим биревди бир зат пан алдаган болсам, ога доьрт кабат арттырып берейим!» – дегенди айтты.

9Иса: «Буьгуьн бу юртка да куткарылув келди, неге десе бу аьдем де Ибрагимнинъ улы. 10Аьдем Улы йойтылганды таппага эм куткармага келген, сайсы», – деди.


Он куьмис мина акында таварых


11Иса Оны тынълаганларга бир таварых косып айтты. Ол энди Ерусалимге ювыклап келген эди эм халк, тез арадан Алла Патшалыгы ашылаяк деп, саклай эди. 12Иса булай айтты: «Аксуьек асылыннан бир аьдем оьзине патшалыкты алып кайтаяк болып, узак кыралга йолланаятыр эди. 13Кетеектен алдын ол, оьзининъ он кулын шакырып, оларга он куьмис мина[26] берди де: „Мен кайтканша, бу акшады саьвделикке йиберинъиз“, – деди.

14Ама сол кыралдынъ аьдемлери оны коьрип болмайтаган эдилер эм ызыннан элшилер йиберип: „Бу аьдемнинъ бизге патша болып келгенин суьймеймиз“, – деп айттырдылар. 15Ол патша болганда, кайтып келип, ким кайдай келим туьсиргенин билер уьшин, акша тапшырган кулларын шакыртты.

16Биринши кулы келип: „Бийим, сенинъ бир куьмис минанъ он кайта коьп келим келтирди“, – деп билдирди.

17Патша: „Аьперим! Сен яхшы кулсынъ. Кишкей затта сенимли болганынъ уьшин, он шахарга аьким бол“, – деп айтты.

18Экинши кулы келип: „Бийим, сенинъ бир куьмис минанъ бес кайта оьскен“, – деди.

19Патша ога да: „Сен бес шахарга басшылык эт“, – деди.

20Сонъ уьшинши кулы келип: „Бийим, мине сенинъ акшанъ. Мен оны, явлыкка туьйип, сакладым. 21Сен каты аьдем болган себепли, мен сеннен корктым: салмаганынъды аласынъ, шашпаганынъды орасынъ“, – деди.

22Сонда бийи ога: „Ай, яман кул! Мен сенинъ соьзлеринъ мен сени шуьшинъе еткерермен! Соны ман, сен меним каты аьдем экенимди, салмаганымды алувымды, шашпаганымды орувымды биле эдинъме? 23Аьше, сен не уьшин меним акшамды саьвдегерликке, хайыры ман кайтарар уьшин, йибермединъ?“ – деди.

24Соннан сонъ ол янында турганларга: „Оннан куьмис минады алынъыз да он минасы болганга беринъиз“, – дегенди айтты.

25Олар: „Бийим! Онынъ онсыз да он минасы барды да!“ – дедилер.

26Ол: „Мен сизге айтаман: Кимде (билим) бар, сога (коьбирек) берилер, ама кимде йок, соннан азы да тартылып алынар. 27Меним оларга патша болганымды унамаган душпанларымды мунда аькелинъиз, меним алдымда кылыш пан оьлтиринъиз“», – дегенди айтты.


Иса Ерусалимге киреди


28Сол соьзлерди айтканнан сонъ, Иса олардынъ алдында барып, Ерусалимге ювыклап келди. 29Зейтун тавы деп аталатаган тавдынъ этегинде орынласкан Бетпагей мен Бетхиний эллерге янасып келгенде, Ол Оьзининъ сокталарынынъ экисин булай айтып йиберди: 30«Алдыдагы элге барынъыз. Онда киргенлей, бир заманда да уьстине эш бир аьдем де минмеген, байланып турган яс эшекти табарсыз; оны шешип, мунда алып келинъиз. 31Эгер ким де болсын бирев сизден: „Неге шешесиз?“ – деп сораса, – „Ол Раббийге керек“, – деп айтарсыз».

32Йиберилгенлер барып, Иса айтканша таптылар. 33Олар яс эшекти босатаятканда, иелери: «Оны не уьшин шешип аласыз?» – дедилер.

34Олар: «Ол Раббийге керек», – деп явапладылар.

35Сонъ оны Исага алып келдилер де, абаларын эшекке атып, онынъ уьстине Исады миндирдилер. 36Ол атланып барган заманда, аьдемлер абаларын йол уьстине яятаган эдилер. 37Иса Зейтун тавыннан тоьмен туьскен йолга янасканда, коьп санлы сокталары шатланып, коьтеринки йогары тавыста оьзлери коьрген баьри куьдиретли ислер уьшин Аллады мактап: 38«Раббийдинъ аты ман келеятырган Патша наьсипли болсын! Аспанда – тынышлык, Аллаху-Таалага – данък!» – дедилер.

39Сонда халк арасында болган парисейлердинъ кайбирлери Исага: «Устаз! Сокталарынъды тый!» – дедилер.

40Ама Иса оларга явап этип: «Сизге айтаман, олар тынып калсалар, таслар кышкыраяклар», – деди.


Иса Ерусалим уьшин йылайды


41Иса шахарга ювыклап келгенде, ога карап, онынъ уьшин йылады. 42«Ай, эгер буьгуьн сенинъ тынышлыгынъа не зат ярасатаганын билсенъ экен! Ама бу зат энди де сенинъ коьзлеринънен тасада. 43Неге десе сага сондай куьнлер келееклер, ол заманда сенинъ душпанларынъ тоьгерегинънен эндеклер казып, сени курсап алаяклар эм аьр тараптан да кыстаяклар. 44Сени шашаяклар эм ишинъдеги балаларынъды оьлтирееклер, сенде тас уьстинде тас та калдырмаяклар, неге десе Алладынъ сага ярдам этпеге келген вакытын билмединъ», – деди.


Иса Алла уьйининъ каралдысында


45Сонъ Иса Алла уьйининъ каралдысына кирип, онда сатув-алув этуьвшилерди кувып, шыгарып баслады. 46Оларга: «„Меним уьйим дува уьйи болар“, – деп язылган, а сиз оны йолбасарлар отанына айландыргансыз!» – деди.

47Иса аьр куьн сайын Алла уьйининъ каралдысында уьйрететаган эди. Бас дин куллыкшылары болса, дин аьлимлери эм де халктынъ басшылары Оны оьлтирмеге колайлы аьл излейтаган эдилер. 48Аман да олар амал табалмадылар, неге десе буьтин халк, таймастан, Онынъ соьзлерин тынълай эди.


### 20


Исадынъ куваты акында сорав


1Куьнлердинъ бирисинде Иса Алла уьйинде халкты уьйретип эм Ийги Хабарды айтып турганда, Онынъ касына халк аксакаллары ман бирге бас дин куллыкшылары эм дин аьлимлери келдилер де 2Оннан: «Бизге айттага, Сен буларды кайсы куват пан этесинъ? Сондай куватты Сага ким берген?» – деп сорадылар.

3Иса явапка булай айтты: «Мен де сизден бир зат сорайым, Мага айтынъыз: 4Яхъядынъ аьдемлерди сувда шомылдырувы коьктен болганма, яде аьдемненме?»

5Олар болса оьз ара соьйлесип: «„Коьктен“, – десек, Ол: „Аьше, сиз ога неге ынанмадынъыз?“ – деп айтар. 6А эгер „Аьдемнен“, – десек, буьтин халк бизди тас пан сыбалар, неге десе олар Яхъя пайхамбар экенине ынанадылар», – дедилер.

7Сонъында олар: «Биз кайдан экенин билмеймиз», – деп явапладылар.

8Иса да оларга: «Мен де буларды кайсы куват пан этетаганымды сизге айтаяк тувылман», – деди.


Яман юзимшилер акында таварых


9Оннан сонъ Иса халкка бу таварыхты айтып баслады: «Бир аьдем юзим бавын олтыртады эм оны юзимшилерге ялга берип, узак заманга тыс элге кетеди. 10Емис йыюв заманы еткенде, ол бавдынъ юзиминнен уьлисин йиберсинлер деп, кулын юзимшилерге йибереди; тек олар кулын тоьбелеп, бир зат та бермей артына кайтарадылар. 11Тагы да баска бир кулын йибереди, ама олар оны да, тоьбелеп эм корлап, бир зат та бермей артына кайтарадылар. 12Ол яне уьшиншисин йибереди, тек олар оны да яралап, кувып шыгарадылар.

13Сонда юзим бавдынъ иеси: „Мен не этейим экен? Суьйикли улымды йиберейим, белки, оны коьрип, уялырлар“, – дейди.

14Ама юзимшилер, ясты коьрип, оьз ара: „Бу – муьлктинъ асабасы. Кел оны оьлтиреек, муьлк бизге калсын“, – деп кенъеседилер. 15Эм оны бавдан тыска шыгарып, оьлтиредилер.

Энди олар ман юзим бавынынъ иеси не этер экен? 16Ол келип, сол юзимшилерди оьлтирер, юзим бавын да баскаларга берер».

Муны тынълаганлар: «Олай болмас!» – дедилер.

17Иса десенъ оларга тигилип карап, айтты: «„Уьй курувшылар яравсыз деп таслаган тас муьйистинъ негизин салган тасы болды “, – деп язылган не затты анълатады? 18Сол тастынъ уьстине ким йыгылса – шашылар, а кимнинъ уьстине сол тас туьссе – эзилер».

19Сол вакытта дин аьлимлери эм бас дин куллыкшылары, Иса бу таварыхты олар акында айтканын анълап, Оны тутув амалын излей эдилер, ама халктан корктылар.


Урым императорына ясак


20Исады сынап, соьзинде бир терисликти тапкандай эм, терисликти табып, Оны тутып, тоьрединъ карарына эм куватына бергендей, туврашыл болып кылпысыган, тилши аьдемлерди йибердилер. 21Олар Исадан сорадылар: «Устаз! Биз Сенинъ дурыс соьйлевинъди эм уьйретуьвинъди, биревдинъ хаьтерине карамайтаганынъды, Алладынъ йолына туьз уьйретуьвинъди билемиз. 22Кесарга[27] ясак тоьлейтаганымыз тийислиме яде тийисли тувылма?»

23Иса болса олардынъ аьйлежигенлерин анълап айтты: 24«Мага бир динар коьрсетинъиз: мунда кимнинъ суьврети эм кимнинъ аты язылган?»

«Кесардыкы», – деп явапладылар.

25Сонда Ол: «Солай болса, кесардыкын кесарга, а Алладыкын Аллага беринъиз», – деди.

26Олар Онынъ халк алдында айтатаган соьзлеринде ябыскандай зат табалмадылар эм, Онынъ явабына сейирсинип, тындылар.


Тирилуьв акында сорав


27Оьликлер тирилмес деп айтатаган садукейлердинъ кайбирлери Исага келип, булай сорадылар: 28«Устаз! Муса (Тауратта) бизге: „Биревдинъ пишели кардашы баласыз оьлсе, ол тул хатынды алып, кардашы уьшин тукым тувдырсын“, – деп язган. 29Ети кардаш бар эди. Бириншиси хатын алды да, баласыз оьлип кетти. 30Сол хатынды экиншиси[28] 31эм уьшиншиси алды, сондай болып етисининъ баьриси де, бала калдырмай, оьлдилер. 32Баьрисиннен сонъ хатын да оьлди. 33Солай болганда, кыямет куьнинде ол кайсысынынъ пишеси болаяк экен? Неге десе ол етевининъ де пишеси болган».

34Иса оларга явап этип айтты: «Бу оьмирдинъ аьдемлери уьйленедилер, киевге де шыгадылар. 35Келеек оьмирге етип, оьлилерден тирилмеге тийисли деп саналганлар болса, уьйленмеек те, байга бараяк та тувыллар. 36Эм энди оьлмеге де болалмайдылар, неге десе олар, маьлеклердей, тирилген аьдемлер болып, Алладынъ балалары боладылар. 37А оьлгенлердинъ тирилеегин Муса да куьйген коьгемлик акындагы боьликте коьрсеткен. Онда Муса Раббийди: „Ибрагимнинъ, Исхактынъ эм Якуптынъ Алласы“, – деп атаган. 38Алла оьлгенлердинъ Алласы тувыл, тирилердинъ Алласы эм Ога баьриси де тири!»

39Дин аьлимлерининъ бирерлери Ога: «Устаз! Сен ийги явап бердинъ», – дедилер. 40Соннан сонъ эш бирев де Ога сорав бермеге йигери батпады.


Даут Улы акында сорав


41Иса: «Масих – Дауттынъ Улы деп, неге айтадылар?» – деп сорады. 42-43«Даут оьзи Забур китабында: „Раббий меним Бийиме: Мен душпанларынъды аягынънынъ астына салганга дейим онъ ягымда олтыр, деп айткан“, – деп язады. 44Соны ман, Даут Оны „Бий“ деп атайтаган болса, Ол Дауттынъ Улы калай болар?»


Дин аьлимлерининъ экиюзлилиги


45Буьтин халк тынълаган вакытта, Иса сокталарына айтты: 46«Дин аьлимлериннен сакланынъыз. Олар узын кийимлер кийип юрмеге, майданларда салам алмага, синагогларда энъ йогары орынларда эм тойларда тоьрде олтырмага суьедилер. 47Тул хатынлардынъ уьйлерин оьзлерине байырлап, коьзбайлавышка узын дувалар окыйдылар. Ондайлар катырак шуьшлерине еткерилееклер».


### 21


Тул хатыннынъ садакасы


1Иса, коьзлерин коьтерип, Алла уьйине садака йыйылатаган ерге савгаларын салувшы байларды коьрди. 2Солай ок онда каьрип тул хатыннынъ эки увак бакыр акшады[29] салганын да коьрди. 3«Сизге дурысын айтаман: бу ярлы тул хатын баьрисиннен де коьбирек салды. 4Неге десе баьриси де оьзлерининъ артыклыгыннан Аллага боьлек эттилер, а бу хатын, колайсыз болса да, яшав уьшин керек болган аьр затын салды», – деди.


Ахырзаманнынъ нышанлары


5Кайбиревлер, Алла уьйи баалы таслар ман, савгалар ман ярасыкланган деп, соьйлегенде, Иса айтты: 6«Сиз мунда коьрген баьри затлардан тас уьстинде тас та калмаяк куьнлер келееклер; баьриси де шашылаяк».

7Оннан сорадылар: «Устаз, бу затлар кашан болаяк эм булардынъ болаяклары кайдай нышан ман белгиленеек?»

8Иса: «Сак болынъыз, адаспанъыз. Неге десе коьплер Меним атым ман: „Масих менмен“, яде „Ол вакыт энди ювык“, – деп келееклер. Ондайларга иерменъиз. 9Согыслар эм козгалыслар акында эситсенъиз, коркпанъыз, неге десе бу затлар алдыда болмага керек, тек заманнынъ ахыры сонда ок болмаяк».

10Тагы да оларга айтты: «Миллет – миллетке, патшалык – патшалыкка карсы коьтерилеек, 11Туьрли ерлерде куьшли ер сенъкилдевлер, ашлыклар эм оьлетлер, коьктен коркынышлы коьринуьвлер эм уллы нышанлар болаяклар. 12Бу затлардынъ баьрисиннен алдын Меним атым уьшин сизди ыслаяклар, артынъыздан калмай кыйнаяклар, синагоглар ман тутнакларга тапшырып, патшалар ман тоьрелердинъ алдына аькетееклер. 13Ол шаатлык этер заманынъыз болаяк. 14Соны ман коьнъилинъизге салып койынъыз: оьзимизди кайтип коршалармыз деп эртерек ойланманъыз. 15Неге десе Мен сизге соьз усталыгын да, акыллылыгын да берермен, сизинъ душпанларынъыздынъ бири де ога не карсы туралмас, не де карсы соьз айтаялмас. 16Сизди ата-аналарынъыз да, ага-инлеринъиз де, кардашларынъыз-досларынъыз да сатарлар, эм кайбиревлеринъизди оьлтирерлер. 17Меним атым уьшин сизди баьриси де коьрип болмаяклар. 18Тек сизинъ басынъыздан бир шаш туьги де туьспеек. 19Шыдамлыгынъыз бан янынъызды куткарарсыз.

20Ерусалимди аскерлер курсап алганын коьргенинъизде, онынъ шашылув заманы еткенин билинъиз. 21Ол шакта Юдеядагылар тавларга кашсынлар, шахардагылар оннан шыксынлар, тоьгерегинде болганлар онда кирмесинлер. 22Неге десе булар Алла халкын язалаяк, язылганлардынъ баьриси де толтырылаяк куьнлер болаяк. 23Сол куьнлерде бала эмгисткен аналарга эм авыраяклы хатынларга бек кыйын болаяк. Бу кырал уьйкен кыйынлык шегеек эм Алладынъ ашувы бу халкка туьсеек. 24Кылыштынъ оьткирлигиннен йыгылаяклар эм есирге аькетилип буьтин миллетлерге таралтылаяклар. Ерусалим баска миллетлер мен тапталаяк эм сондай болып, олардынъ заманы озганша, тураяк. 25Куьнде, айда, юлдызларда коркынышлы нышанлар болаяк, а ер уьстиндеги халклар кыйналып, толкынласып гуьрилдеген денъизден корккандай болаяклар. 26Дуныяга келеек аьлеклерди саклавдан эм коркувдан аьдемлердинъ янлары шыгаяк, неге десе коьктинъ затлары[30] силкинеек. 27Сонда булыт ишинде уллы куьдирети, данъкы ман келеятырган Аьдем Улын коьрееклер. 28Сол затлар болып басланган заманда, турынъыз да, басларынъызды коьтеринъиз, неге десе куткарылувынъыз ювыклап келеятыр».


Ынжыр теректинъ дериси


29Эм Иса оларга сосындай таварыхты айтты: «Ынжырга эм баьри тереклерге каранъыз. 30Олар япырак ярып баслаганда, сиз оны коьрип, энди яз ювыклаганын билесиз. 31Соьйтип, сиз де сол затлардынъ болатаганын коьргенде, Алла Патшалыгы ювыкта экенин билинъиз. 32Сизге дурысын айтаман: бу несил йогалып кетпей, бу затлардынъ баьриси болаяк. 33Коьк пен ер йогалып кетерлер, тек Меним соьзлерим йогалмаслар. 34Оьзинъизге сак болынъыз, юреклеринъиз коьп ашап, ишип-эсиргеннен эм яшав каьриннен авырмасынлар эм де ол куьн сизге куьтпегенлей келип калмасын. 35Неге десе ол куьн ер уьстинде яшавшылардынъ баьрисин де тузактай келип тутаяк. 36Сонынъ уьшин аьр заман сак болынъыз. Болаяк буьтин бу кыйынлыклардан кутылмага эм Аьдем Улы алдында турмага тийисли болар уьшин дува этинъиз». 37Куьндиз Иса Алла уьйинде уьйрететаган эди, а туьнлерин шахардан шыгып, Зейтун тавда озгаратаган эди. 38Эртенъ сайын халк Оны тынъламага Алладынъ уьйине йыйылатаган эди.


### 22


Юда Исады сатады


1Пасха деп аталатаган ашымаган оьтпеклер байрамы ювыклай эди. 2Бас дин куллыкшылары эм дин аьлимлери Исады кайтип болса да йок этуьв амалын излестиретаган эдилер, неге десе халктан корктылар. 3Он экидинъ бириси болган Искариот атлы Юдага шайтан кирди. 4Ол бас дин куллыкшылары ман Алла уьйининъ каравыл басшыларына барып, Исады оларга калай ыслатаягын соьйлести. 5Олар кувандылар эм ога акша бермеге разылыгын билдирдилер. 6Юда соьз берди эм, халк болмай, Исады оларга ыслап берер уьшин онъайлы кезуьв излеп баслады.


Сонъгы ас


7Пасха козысы шалынмага тийисли болган ашыткысыз оьтпек байрамынынъ биринши куьни етти. 8Иса: «Барынъыз, бизге ашарга Пасха асын аьзирленъиз», – деп, Петер мен Яхъяды йиберди.

9Олар Исадан: «Асты каерде аьзирлемеге буйырасынъ?» – деп сорадылар.

10Иса: «Сиз шахарга кирсенъиз, сизге шоьлмек пен сув алып бараятырган киси расар. Онынъ артыннан барынъыз да, ол кирген уьйге киринъиз. 11Сол уьйдинъ иесине: Устаз сеннен: „ Мен сокталарым ман бирге Пасха асын ашаяк боьлме кайдады? деп сорайды“ – дерсинъиз. 12Ол сизге йогарыда ярастырылган уьйкен боьлмеди коьрсетер, сонда асты аьзирлерсинъиз», – деди.

13Олар кеттилер де, аьр неди де Иса айтканша табып, Пасха асын аьзирледилер. 14Заманы еткенде, Иса элшилери мен бирге сыпырадынъ янына орынласты. 15Оларга: «Мен азап шегеегимнен алдын сосы Пасха асын сизи мен бирге емеге бек суье эдим. 16Сизге айтаман: Энди Мен Пасха асын, ол Алла Патшалыгында толы маьнесине еткенге дери, ашамаякпан».

17Сонъ Иса аякты алып, шуькир дувасын этип: «Муны алынъыз да оьз ара уьлесинъиз. 18Неге десе Алла Патшалыгы келгенге дейим Мен энди юзим емисиннен этилгенди ишеек тувылман деп, сизге айтаман», – деди. 19Сонъ оьтпекти алып, шуькир дувасын этип, оны сындырды да: «Бу – сизинъ уьшин берилген шаркым; Мени эскеруьв уьшин булай этинъиз», – деп, сокталарына узатты. 20Солай этип астан сонъ аякты та алып: «Бу аяк – сизинъ уьшин тоьгилген Меним каным ман бегитилген янъы антласув», – деди. – 21«Эм мине Мени сататаганнынъ колы Меники мен бирге сыпырада. 22Олай болса да, Аьдем Улы, Ога белгиленгендей, кетеди, тек Оны сатаяк аьдемге кайгы!»

23Олар: «Бизим арамызда ол затты кайсымыз этер экен?» – деп, бири-бириннен сорап басладылар.


Ким энъ уьйкен?


24Сокталар арасында кайсымыз энъ уьйкен деп саналмага болаяк деген эрисуьв шыкты. 25Сол заманда Иса айтты: «Миллетлердинъ патшалары халкты юмсайдылар эм аькимлери ийгилик этуьвшилер деген атты юргистедилер. 26Сиз олардай болманъыз. Керисинше, сизинъ аранъыздагы энъ уьйкенинъиз кишкей болмага керек эм басшылык эткенде кулдай болсын. 27Неге десе ким уьйкен: сол сыпыра янында олтырганма яде ога кылынатаганма? Олтырган тувылма? А Мен сизинъ аранъызда кулдайман. 28Олай болса да сиз Мени мен баьри кыйынлыкларымда да бирге болгансыз. 29Атам Мага бир патшалык бергендей, Мен де сизге бир патшалык беремен. 30Патшалыгымда Меним сыпырамнан ашаяк-ишеексиз эм де, Исраилдинъ он эки ырувына оьким этпеге такка олтыраяксыз», – деди.


Иса Петердинъ Оннан басын алаягын билдиреди


31«Шимон, Шимон! Шайтан сизди, бийдайды элегендей этип, элемеге суьйген эди. 32Ама Мен, иманынъ кемимесин деп, сенинъ уьшин дува эттим. Эм сен (Аллага) кайтып келгенде тувганларынъда да иманды бегит», – деди Иса.

33Петер Исага: «Раббий! Мен Сени мен тутнакка да, оьлмеге де аьзирмен», – деп яваплады.

34Ама Иса: «Петер, сага айтаман, буьгуьн кораз кышкырганша, танымайман деп, Меннен уьш кере басынъды алаяксынъ», – деди.

35Сонъында Иса: «Мен сизди бокшасыз, артпаксыз, машпаксыз йиберген заманда, бир заттан болса да етиспевликлер сездинъизбе?» – деди.

«Эш бир заттан да болмады», – деп, явап бердилер сокталары.

36Сонда Иса: «Ама энди бокшасы болган оны алсын, артпагын да алсын; а кимде йок болса, сол абасын сатып, кылыш алсын. 37Сизге айтаман: „Ол кыянатшыларга саналды“, – деп язылган соьзлер Меним уьстимде толтырылаяк. Неге десе Меним акымда язылганлар ахырына келеятырлар», – деди.

38Сокталар Ога: «Раббий! Мине мунда эки кылыш бар», – дедилер.

Иса оларга: «Етер!» – деди.


Иса Зейтун тавда


39Сонъ Иса шыгып, аьдетинше, Зейтун тавга кетти; Оны ман бирге сокталары да бардылар. 40Онда барып еткенлей, Иса оларга: «Азгырувга туьсип олтырмас уьшин дува этинъиз», – деди. 41Оьзи де, олардан тас атым кадер шетке кетип, тизиннен шоьгип: 42«Атам! Эгер Сен ийги коьрсенъ, бу ашы аякты[31] Меннен аькет, тек Мен суьйген зат тувыл, Сен суьйген зат болсын», – деп тиледи. [ 43Сол вакытта Исадынъ янына коьктен маьлек келип, Ога куват берди. 44Яны кыйналганлыктан, Иса мукаятланып тилек тиледи эм Онынъ тери, кан тамшыларындай болып, ерге тамдылар.]

45Иса, тилек эткен орныннан турып, сокталарына келгенде, олардынъ кайгырувдан уйклап ятканын коьрди. 46«Неге уйклайсыз? Турынъыз эм азгырувга туьспес уьшин дува этинъиз», – деди.


Иса ысланады


47Иса айта турганнынъ арасында, бир коьп кисилер келдилер, олардынъ алдында он экидинъ бириси Юда келе эди. Ол Исады оьбер уьшин янына келди[32]. 48Иса, болса, ога: «Юда! Аьдем Улын оьбуьв мен сатасынъма?» – деди.

49Исадынъ янында болганлар, истинъ кайда барганын коьрип, Ога: «Раббий! Кылышты алаякпа?» – деп сорадылар. 50Олардынъ бириси, бас дин куллыкшыдынъ кулын согып, онынъ онъ кулагын шапты.

51Сонда Иса: «Бу затты койынъыз, токтанъыз!» – деди де, кулдынъ кулагына колын тийгистип, сав этти.

52Иса Оьзин аькетпеге келген бас дин куллыкшыларга, Алла уьйининъ каравыл басшыларына эм аксакалларга: «Йолбасарга шыккандай, кылышлар эм казыклар ман шыктынъыз! 53Мен аьр куьн сайын сиз бен бирге Алла уьйинде болатаган эдим эм сиз Мага кол коьтермединъиз. Ама энди сизинъ заман, каранъалык бийлеген кезуьв», – деди.


Петер Исадан басын алады


54Соннан сонъ олар Исады тутып бас дин куллыкшыдынъ уьйине алып келдилер. Петер болса эректен карап, ызыннан барды.

55Каралдыдынъ ортасында йыйылганлар, от ягып, баьриси бирге олтырганда, Петер де олардынъ арасына кирип олтырды. 56Бир таьвке кыз Петердинъ от янына олтырганын коьрди де, ога тигилип карап: «Бу аьдем де Оны ман бирге эди», – деди.

57Ама Петер: «Хатын, мен Оны танымайман», – деп, Исадан басын алды.

58Бираздан сонъ баска бирев оны коьрип: «Сен де олардансынъ», – деди.

Ама Петер: «Тувылман, эй, аьдем!» – деди.

59Бир саьат кадер заман оьткенде, тагы да олардынъ бириси: «Уьшини мен де, бу да Оны ман бирге эди, неге десе ол – галилеяшы», – деп, катырып айтты.

60Ама Петер: «Эй, аьдем, мен сенинъ не зат айтатаганынъды анъламайман», – деди. Сол саьатлей, сосы соьзлерди айтаятырганда, кораз кышкырды. 61Сол заманда Раббий, бурылып, Петерге карады, Петер де Раббийдинъ ога: «Кораз кышкырганша, сен Меннен уьш кере басынъды алаяксынъ», – деп айткан соьзлерин эсине туьсирди. 62Петер тыска шыгып, оьксип-оьксип йылады.

63Исады ыслап турган аьдемлер, Оны маскаралап, тоьбелей эдилер. 64Коьзлерин байлап[33], Оннан: «Пайхамбарлык эт, сени ким сокты, айт», – деп сорайтаган эдилер. 65Олардан баска да коьп яман соьзлер айтып, Исады мыскылладылар.


Иса межлис алдында


66Танъ атканда, халктынъ аксакаллары, бас дин куллыкшылары эм дин аьлимлери йыйылдылар эм Исады оьзлерининъ межлисине алып кеттилер. 67«Бизге айт, Сен Масихсинъ ме?» – деп кадалып сорадылар.

Иса оларга: «Эгер сизге айтсам, сиз ынанмассынъыз. 68Эгер сизден сорасам да, сиз Мага явапламаяксыз эм Мени босатпаяксыз. 69Эндиден арбатын Аьдем Улы куьдиретли Алладынъ онъ ягында олтыраяк», – деди.

70Сонда баьриси Ога: «Соны ман, Алладынъ Улы сенсинъ ме?» – дедилер.

Иса оларга явапка: «Сиз айткандай, Менмен!» – деди.

71Олар болса: «Бизге энди тагы да кайдай шаатлык керек? Биз оьзимиз Онынъ авызыннан эситтик», – дедилер.


### 23


Иса тоьре Пилаттынъ алдында


1Йыйылганлардынъ баьриси коьтерилип, Исады Пилат алдына алып келдилер. 2«Ол бизим халкымызга бузгынлык салады, Ол кесарга ясак бермеге коймайды, Оьзине де Масих Патша дегенди айтады», – деп, Исады шуьшлеп басладылар.

3Пилат Оннан: «Сен Ювыт Патшасысынъма?» – деп сорады.

Ога яваплап: «Сен айткандай», – деди.

4Пилат бас дин куллыкшыларына эм халкка: «Мен бу Аьдемнинъ бир терислигин де таппайман», – деди.

5Ама олар: «Ол, Галилеядан баслап булайга дейим, буьтин Юдеяда окувын яйып, халкты козгайды», – деп кадалдылар.

6Пилат Галилея дегенлерин эситкенлей: «Ол Галилеядан ма?» – деп сорады. 7Исадынъ Иродка бойсынган ериннен болганын билгенде, Пилат оны Иродка йиберди. Сол куьнлерде Ирод оьзи де Ерусалимде эди.

8Ирод, Исады коьрип, бек шатланды, неге десе ол коьптен бери Оны коьреек болып, Онынъ этеек бир аьлемет нышанын коьрермен, – деп уьмитленди. 9Ол Исага коьп соравлар берди, тек Иса ога бир зат та айтпады. 10Сонда болган бас дин куллыкшылары эм дин аьлимлери болса, баьри куьшлерин салып, Исады терислемеге шалыстылар. 11Ирод оьзининъ аскершилери мен Ога мисетсинмей карап, Оны маскаралап кутылганнан сонъ, коьркли, ярасык кийим кийгистип, Пилатка кайтарып йиберди. 12Сол куьн Ирод пан Пилат дос болдылар. Оннан алдын олар явласкан эдилер.


Оьлтирилмеге талапланган Иса


13Пилат болса бас дин куллыкшыларды, басшыларды эм халкты йыйып, 14оларга айтты: «Сиз бу Кисиди: „Халкты азгырады“, – деп, айыплап аькелдинъиз. Ама мен Оны сизинъ алдынъызда тешкердим, сиз Ога айткан терисликлердинъ бирин де таппадым. 15Ирод та таппаган, неге десе Ирод Оны бизге кери йиберди. Ога оьлим язасын бергендей эш бир зат та этпеген. 16-17Сонынъ уьшин мен, Оны тоьбелетип, эркин этейим», – деди[34].

18Ама буьтин халк: «Ога оьлим! А бизге Бараббады эркин эт!» – деп, кышкырып баслады. 19Барабба деген аьдем шахарда козгалув яратканы эм аьдем оьлтиргени уьшин тутнакка туьскен эди.

20Исады эркин этпеге суьйип, Пилат тагы да давысын коьтерди. 21Ама халк: «Оны кашка кер, кашка кер!» – деп кышкырысты.

22Пилат уьшинши кере йыйылганларга: «Не уьшин? Ол не яманлык эткен? Оьлтирмеге тийисли бир терислик те таппаганман, сол себепли мен, Оны тоьбелетип, эркин этейим», – деди.

23Аман да олар тагы да кышкырыклап, Исадынъ кашка керилуьвин талапладылар; олардынъ эм бас дин куллыкшылардынъ давыслары баьрин де енъди. 24Эм Пилат олар тилегенин этейим деген ойга келди. 25Козгалыс яраткан эм аьдем оьлтирген уьшин тутнакка туьскенди, олар тилегенше, босатты; Исады болса олардынъ ыхтыярына тапшырды.


Исады кашка кередилер


26Аскершилер Исады алып барган заманларында, сабаннан келеяткан Шимон атлы бир киренешиди токтатып, ога кашты коьтертип, Исадынъ артыннан аькеттирдилер. 27Исадынъ артыннан бек коьп халк та, Онынъ уьшин коькирегин согып йылайтаган хатынлар да бара эдилер. 28Иса болса оларга бурылып: «Эй, Ерусалим кызлары! Мен уьшин йыламанъыз, тек оьзинъиз бен балаларынъыз уьшин йыланъыз», – деди. 29«Неге десенъиз: „Наьсиплидилер каратонлар, бала таппаган карынлар эм эмгистпеген тоьслер“, – деп айтар куьнлер келедилер. 30Сол заманда тавларга: „Бизим уьстимизге авынъыз!“, а тоьбешиклерге: „Бизди капланъыз!“ – деп айтып баслаяклар. 31Эгер ясылланатаган терек пен солай этиле болса, сонда курганы ман не болар?»

32Иса ман бирге оьлтирмеге эки кыянатшыды алып бара эдилер. 33Бас суьек атлы ерге келгенлеринде, онда Исады да, кыянатшыларды да кашка кердилер: бирин – Онынъ онъ ягына, экиншисин – сол ягына. 34Иса болса айтты: «Эй, Ата! Сосыларды ярлыка, неге десе не ислейтаганларын да билмейдилер». Аскершилер, сыбага таслап, Исадынъ кийимлерин боьлисе эдилер.

35Халк токтап карай эди. Басшылар да, селеке этип, куьлип: «Баскаларды куткаратаган эди: эгер Алла сайлаган Масих Ол болса, Оьзин-Оьзи куткарсын!» – деп айттылар.

36Солардай болып, аскершилер де мыскылладылар. Олар Исага ашыган шагырдан берип: 37«Сен Ювыт Патшасы болсанъ, Оьзинъди-Оьзинъ куткар!» – дей эдилер. 38Исадынъ уьстинде[35]: «Бу – Ювыт Патшасы», – деген язув бар эди.

39Кашка керилген кыянатшылардынъ бириси де Оны яманлап: «Сен Масих болсанъ Оьзинъди де, бизди де куткар!» – деп айта эди.

40Экиншиси болса: «Сен де сондай болып язаланып турганлай, Алладан коркпайсынъма?» – деп, оны тыймага шалысты. 41«Бизге туьз язалав кесилген. Биз эткен ислеримизге тийислисин алганмыз. Ол болса эш бир яманлык та этпеген». 42Эм Исага: «Сен Патша болып кери келген заманда, мени эсинъе туьсир!» – деди.

43Иса да ога: «Сага дурысын айтаман: буьгуьн ок сен Мени мен бирге еннетте болаяксынъ», – деди.


Исадынъ оьлими


44Куьндиздинъ алтыншы саьатине ювыклаган эди, тогызыншы[36] саьатке дейим буьтин кыралда каранъа болып калды. 45Куьн каранъаланды эм Алладынъ уьйиндеги перде ортасыннан йыртылды. 46Иса, давысын коьтерип: «Ата! Мен сенинъ колынъа янымды тапшыраман!» – деди. Эм соны айтканнан сонъ, ян берди.

47Бу болган затларды коьрген юзбасшы Аллады данъклады эм: «Акыйкатлай да, бу Аьдем туврашыл болган экен», – деди. 48Бу тамашады карамага йыйылган буьтин халк, болган затларды коьрген сонъ, коькиреклерине сога-сога кайтты. 49Тек Исады таныйтаганлардынъ баьриси де, эм Галилеядан Онынъ ызыннан келген хатынлар да баьри затка эректен карап турдылар.


Исады кабырга салув


50Сол заманда межлистинъ агзаларыннан, Юдеядынъ Араматия шахарыннан Юсуп атлы огырлы эм туврашыл бирев, 51калганлардынъ бегиминде эм ислеринде катнаспаган, Алладынъ Патшалыгын саклаган бир киси, 52Пилаттынъ янына келип, Исадынъ суьегин тиледи. 53Суьекти туьсирип алып, кетен кумаш пан кебинледи эм аьли бирев де салынмаган, каяда уьнъилип этилген кабырга салды. 54Ол куьн юма эди, шабат куьни етип келе эди.

55Кене болса да Иса ман бирге Галилеядан келген хатынлар артларыннан барып, кабырды карап, Онынъ суьеги онда койылганын коьрдилер. 56Кайтып келип, ийисли-кокыслы майлар эм бальзамлар аьзирледилер де шабат куьнин Алладынъ парызына коьре тыншаювда озгардылар.


### 24


Исадынъ тирилуьви


1Юмадынъ биринши ок куьнинде[37], танъ манъында, хатынлар аьзирлеген ийисли майларды алып, кабырга келдилер[38]. 2Ама тастынъ кабырдан авдарылып тасланганын коьрдилер. 3Эм мезарга киргенде, Раббий Исадынъ суьегин таппадылар. 4Олар бу затка сейирсинип турган вакытта, олардынъ алдына йылтыраган кийимлери мен бирден эки эр киси шыктылар. 5Хатынлар коркып, юзлерин тоьмен ийгенде, эр кисилер: «Сиз неге тириди оьлилер арасыннан излейсиз? 6Ол мунда йок, Ол тирилген! Галилеяда болган заманда Онынъ сизге айткан соьзлерин эсинъизге туьсиринъизтагы: 7„Аьдем Улы куьналылар колына тапшырылмага, кашка керилмеге эм уьшинши куьнде тирилмеге керек“, – деген эди Ол сизге», – дедилер.

8Хатынлар Исадынъ соьзлерин эслерине туьсирдилер. 9Кабырдан кайтып, бу затлардынъ баьрисин де Исадынъ он бир соктасына эм баьри калганларга билдирдилер. 10Бу затлардынъ акында элшилерге айтканлардынъ ишинде магдалашы Марьем, Йоханна эм Якуптынъ анасы Марьем эм солай ок олар ман бирге баскалар да бар эдилер. 11Ама олардынъ айтканлары элшилерге бос соьзлер болып коьриндилер эм кыскаяклыларга ынанмадылар. 12Петер болса турып, кабырга шабып барды. Ол ийилип карады да онда тек кебинди коьрди эм, болган затка сейирсинип, артына кайтты.


Аммаус йолында


13Сол ок куьн олардынъ экиси Ерусалимнен алпыс стадия[39] эректеги Аммаус деп аталган элге йолландылар. 14Эм бу болган затлардынъ акында оьз ара хабарласып бардылар. 15Олар соьйтип бири-бири мен соьйлесип эм ойласып барганда, Иса Оьзи оларга янасып келип косылды. 16Ама олардынъ коьзлери тыйылган эдилер, сол себептен олар Оны танымадылар.

17Иса болса оларга: «Сиз йолда бараятырып не зат акында хабарласасыз?» – деди.

Олар да кайгылы болып онда токтадылар. 18Олардан бирев, Клеопа дегени, явапка: «Сен Ерусалимге янъы келгенлерден боларсынъ, сосы куьнлерде онда болганды калай билмейсинъ?» – деди.

19Иса оларга: «Не болганды?» – деди.

Олар Ога: «Назаретши Исага не болганы акында», – дедилер. «Ол Алладынъ эм баьри халктынъ алдында иси мен де, соьзи мен де куьдиретли пайхамбар эди. 20Бас дин куллыкшыларымыз бан басшыларымыз Оны оьлимге язалав уьшин бердилер эм кашка кердилер. 21А биз, Ол Исраилди куткараяк деп, уьмитленетаган эдик. Оннан сонъ да сол затлардынъ баьриси болганына буьгуьн уьшинши куьн бараятыр. 22-23Эм тагы да хатынларымыздынъ бир кавымлары бизди сейирсиндирдилер. Олар кабырга эртенъ мен барып, Онынъ суьегин таппаганлар эм кайтканда, оларга маьлеклер коьринип, Иса тирилген деп, билдиргенлерин айттылар. 24Бизи мен бирге болганлардан бир кавымлар мезарга барып, онда хатынлар айтканша болганын коьргенлер. Тек Исадынъ Оьзин коьрмегенлер».

25Иса оларга: «Эй, калай акылсыз экенсиз эм юреклеринъиз бен пайхамбарлардынъ айткан соьзлерине кеш ынанувшыларсыз! 26Аьше, Масихке соьйтип азап шегип, Оьз данъкына етпеге керек тувылма эди?» – деди. 27Эм Ол Мусадан баслап, баьри Кие Язувларда Оьзининъ уьстиннен баьри пайхамбарлардынъ айтканларын оларга анълатты.

28Олар бараяк болып шыккан элге ювыклап келгенлеринде, Иса йолын бардыргандай этти. 29Ама сокталары: «Аксам ювыклайды, куьн энди кавысып бараятыр, бизи мен кал», – деп, Оны токтаттылар. Иса элге кирип, олар ман калды.

30Олар ман бирге сыпыра янына олтырганда, Ол оьтпекти алып шуькир этти де, сындырып, оларга узатты. 31Сонда олардынъ коьзлери ашылды, олар Исады таныдылар, тек Ол оларга коьринмей калды. 32Эм олар бир бирине: «Ол йолда бизи мен соьйлесип бизге Кие Язувларды анълаткан заманда, юрегимиз ишимизде суьйиништен янмадыма?» – деп сорадылар.

33Сол саьатлей ок турып, Ерусалимге кери кайттылар эм он бир элшиди, олар ман бирге болган баскаларды да йыйылып турганларын таптылар. 34Олар: «Раббий уьшини мен де тирилген эм Шимонга коьринген!» – деп, соьйлесип туры эдилер. 35Эки аьдем де оларга йолда не болганын, Иса оьтпек сындырган заманда, Оны калай таныганларын айттылар.


Иса он бир соктасына коьринеди


36Олар сол затлардынъ акында соьйлесетаган заманда, Иса Оьзи олардынъ арасына кирип: «Тынышлык сизге!» – деди.

37Олар тартынып эм сескенип, (Исадынъ) янын коьремиз деп ойладылар. 38Ама Иса оларга: «Неге адалап калдынъыз? Юреклеринъизге сондай ойлар не уьшин киреди экен?» – деди. 39«Меним колларыма эм Меним аякларыма каранъызтага. Бу – Мен Оьзим! Колларынъызды Мага тийдирип каранъызтага, неге десе яннынъ, Менде коьретаганынъыздай, эти де, суьеги де болмайды», – дегенди айтты.

40Соны айтып, Иса кол-аякларын оларга коьрсетти. 41Олар суьйингеннен, аьле де ынанмай, сейирсинип турганларында, Иса олардан: «Бу ерде сизде кайдай болса да бир азык барма?» – деп сорады. 42Олар Ога бир кесек писирилген балык[40] узаттылар. 43Иса оны алып, олардынъ коьзлери алдында ашады. 44Сонъында оларга: «Мен сиз бен аьле болган заманда, Меним акымда Мусага буйырылган Тауратта, пайхамбарлар ман Забур китапларында язылганлардынъ баьриси толтырылмага тийисли деп, мине мунынъ акында айткан эдим».

45Сонда Кие Язувларды анъласынлар деп, Иса олардынъ акылын ашты. 46«Мине сосы Язувларга коьре, Масих азап шекпеге де, уьшинши куьнинде оьлилерден тирилмеге де керек эди. 47Солай ок Ерусалимнен баслап, баьри халкларга тевбеге туьсуьв эм куьналарынынъ кеширилуьв хабары Онынъ аты ман билдирилмеге керек болган. 48Сиз, болсанъыз, бу ислердинъ шаатларысыз. 49Мен де Атамнынъ бермеге айтканын сизге йиберермен. Ама сиз йогардан куьдиретти алганга дейим Ерусалим шахарында калынъыз», – деди.


Исадынъ коькке алынувы


50Соны айтып, Иса оларды шахардынъ тысына Бейтхинийге дери шыгарды да, колларын коьтерип, оларга разылыгын берди. 51Оларга разылыгын беретатаган шагында, олардан узакланып, коькке коьтерилип баслады. 52Олар Ога бас ийдилер эм уьйкен суьйиниш пен Ерусалимге кайттылар. 53Алла уьйининъ каралдысында дайым болып, Аллага шуькир айтып турадылар.


## Соьзлик


Эскертпе: Доьрткил скобкаларга алынган соьзлер энъ эски грек текстлерде распайды.

Кыскартувлар:

э. а. – Масих тувганнан алдын, эрамыздан алдын.

я. э. – Масих тувганнан сонъ, янъы эра.


Абил – Адам ман Хавадынъ экинши улынынъ аты. Алла Абил эткен курманды кабыл эткенде, уьйкен кардашы Кабил, куьнлеп, Абилди оьлтиреди. Бу зат аьдем дуныясынынъ тарихинде биринши аьдем оьлтируьв эди. (Мат 23:35; Им. ювыт. 11:4).


Адам – Алладынъ эмири мен болган биринши аьдем. Аьдемлер дуныясы Адамнан эм Хавадан басланган. Олар, Алла берген йорыкты толтырмай, куьналы болган себепли аьдемлердинъ тувдыкларына куьналары уьшин язалавга оьлим берилген. (Рим 5:12-14; 1Кор 15:45-49).


Акша авыстырувшылар – Ювытлар Алла уьйи уьшин йылда ярым шекел (эки динар) ясакты тоьлемеге керек эди. Бу ясакты тоьлер уьшин Урым акшасын кулланув арам деп саналган, неге десе акшада бутлардынъ (идоллардынъ) символлары бар эди. Сонынъ уьшин Урым акшасын ювыт акшасы ман авыстырмага керек болган. Ама акша авыстырувшылардынъ бу ис уьшин талаплаган аклары керегиннен уьйкен эди.


Алла патшалыгы – Алладынъ дуныяда, патшадай, басшылык этуьви (Инжил, Мат 3:23, Лука 11:20). Алладынъ ыхтыярына бойсынып яшав.


Алла соьзи – 1) кара: Кие Язувлар; 2) Иса Масихтинъ окувы; 3) («Соьз» уьйкен аьрип пен язылса) Иса Масихтинъ Оьзи.


Алла Улы – Алла Соьзи, Иса Масих. Алла Соьзи заманнынъ басыннан алдын Алладынъ ишиннен туватаганы уьшин Масих Алла Улы деп аталады.


Алла уьйи – бурынгы ювытлардынъ Аллага табынув уьйи. Ерусалимде орынласкан Алла уьйин бас деп Сулеймен патша салган эди. Бу уьй элдын арамыздан 6-ншы юзйыллыкта бузылган. 5-нши юзйыллыкта янъыдан куралган эм курман этилетаган орын болган. Иса Масих оьлип тирилгеннен 40 йыл сонъ, янъы эрадынъ 70-нши йылында Алла уьйи урымшылар ман йок этилди.


Амин – ювыт тилинде «солай болсын» деген маьнеди анълатады.


Арамей тил – бурынгы еврей (ювыт) эм арап тиллерге ювык тил. Иса Масихтинъ заманында ювытлардынъ куьнлик тили (еврей тил тек синагогларда кулланылатаган эди).


Асия – (С буква ман язылады) Урымнынъ шетиндеги аьлиги Кишкей Азиядынъ (Турциядынъ) бир кесек ерининъ аты. Онынъ бас каласы Эфес болган. Азия сосы ерден атын алады, ама соьле бу соьз баска ерлерди анълатады эм оларды карыстырмага ярамайды. (Эл. Ислери 19:26; Я.а.с. 1:4).


Ассылык – Алла акында яман соьз айтув.


Ата, Атам – арамей тилде «Абба». Соьйтип Иса Масих Аллаху-Таалага айткан, сонъында сокталары да солай айтканлар. (Мк 4:36, Рим 8:15).


Ашыткысыз оьтпек байрамы – кара: «Пасха байрамы».


Аьдем Улы – арамей тилде «киси», «инсан», Кемшиликсиз инсан болганы себепли Иса Масих уьшин кулланылган титул (Таурат, Даниял 7:13).


Аьлеклик аькелеек шийкендирген зат – 1) э. а. 167-ншы йылда селевкид император Антиох Эпифан (Эски Антласув, Даниял 9:27) Ерусалимде Алла уьйинде орынластырган бут (идол); 2) я. э. 70-нши йылында Юдеядынъ коьбисин аьлек эткен урым аскерлери; 3) Келеекте Аллага карсылык этеек душпан, таьжел, антихрист.


Аьжейип нышан – Аьдемге Алладынъ йибергенин анълатар уьшин этилген, аьдеттеги табиат законлары ман анълатпага амал болмаган бир коьринис, ис, зат.


Баалзабул – шайтан.


Баска миллетлилер – ювыт болмаганлар.


Бу дуныядынъ басшысы – шайтан, ибилис.


Бут – идол, оьтирик алладынъ сынтасы.


Греклер – Иса Масихтинъ заманында тек Грецияда тувыл, Орта денъиздинъ буьтин куьнтувар кесегинде де яшаган эм грек тилинде соьйлеген халк. Инжилдинъ бир ерлеринде «ювыт болмаганлар» деген маьнеди анълатады. Масихтинъ заманында грек тили дуныядынъ коьп еринде анъламлы болган, сол себепли Инжилдинъ оригиналы грек тилинде язылган.


Даут улы – Исраилдинъ уллы патшасы Даут (э. а. 1010–970 йыл.) ырувыннан шыккан Иса Масихтинъ титулы.


Динар – урым акшасы; Иса Масихтинъ заманында аьдетли исшилерге куьнде бир динар тоьленeр эди.


Дин аьлими – Кие Язувларды коьшируьвди, анълатувды эм уьйретуьвди каьрлеген ювыт дин аьдеми.


Дин куллыкшысы – Алла ман аьдемлер арасында эм Аллага курманлык эттируьвдей дин ислери мен каьрлеген киси.


Еврейше – ювыт тили. Эски Антласувдынъ коьбиси еврейше, бир кесеги арамейше язылган. Иса Масих заманында ювытлардынъ коьбиси еврей тилине бек усаган арамей тилинде соьйлейтаган болганлар.


Забур – Аллага шуькир этуьвин билдиретаган эм данъклайтаган зикирлер йыйынтыгы. Булардынъ бир кесегин патша Даут язган.


Зилот – Масихтинъ заманында Исраилди урым аскершилерден тазаламага шалыскан аьдем.


Ибилис – шайтан (сатана).


Ибрагим – Ибрагим пайхамбар исраилшилердинъ эм баска халклардынъ несиллерининъ басы. Кие Китапта ол, яшав аьллерге эм аьдемлердинъ баа беруьвине карамай, бир Аллага шынты юрек пен берилгенликтинъ, онынъ баьри буйырыкларын толтырмага аьзирликтинъ уьлгиси болады (Рим 4; Им. ювыт. 11:8-19).


Ирод – Инжилде бес кисидинъ аты: 1) э. а. 40-ншы ман 4-нши йыллар арасында, Урым империясына бойсынып, Палестинге басшылык эткен «Уллы» Ирод. Ол оьлгенде, онынъ патшалыгы уьш улы арасында боьлинген эди: Юдея ман Самария Ирод Архелайга (э. а. 4-нши йыл – эрамыздынъ 6-ншы йылы), Галилея ман Перея Ирод Антипага (э. а. 4-нши йыл – эрамыздынъ 39-ншы йылы), керуьв-куьнтувар ерлер Пилипке (э. а. 4-нши йыл – эрамыздынъ 33–34-нши йылы) берилген эди. 2) Иродлардынъ энъ залымы Ирод Архелай (Мат 2:22). 3) Ирод Антипа (яде тетрарх Ирод) оьзининъ оьгей кардашынынъ пишеси Иродиадага уьйленер уьшин биринши пишесине талак салган эди. Яхъя пайхамбар бу исти айыплаганда, Ирод оны, ыслатып, оьлтирген эди. Иса Масихти, оьким шыгарсын деп, Понтий Пилатка йиберген де сол Ирод эди. 4) Уллы Иродтынъ тувдыкларыннан 1-нши Ирод Агриппа патша эрамыздынъ 37-нши мен 44-нши йыллар арасында Палестиннинъ туьрли ерлерине басшылык эткен, 44-нши йылда оьлген (Инжил, Эл. Ислери 12:20-23). 5) 1-нши Ирод Агриппадынъ улы болган 2-нши Ирод Агриппа атасынынъ патшалыгын эрамыздынъ 48-нши йылында алган эди. Элши Паулдынъ оькиминде (судында) болган сол Агриппа эди (Эл. Ислери 25:13 – 26:32).


Иродтынъ аьдемлери – Ирод Антипа ягы болган ювытлар куьби.


Исхак – Ибрагим мен Сарадынъ улы, Якуптынъ атасы болып Якуп аркалы ювытлардынъ атасы болган (Эл. Ислери 7:8).


Йин – коьзге коьринмейтаган, шайтанга куллык этетаган кара куьш.


Канай – кара: Зилот.


Каш – шуьшли аьдемди, шуьй мен керип, оьлтирер уьшин кулланылган агаш, дарагаш.


Кесар – Урым императордынъ титулы.


Кие – Алладынъ куллыгына багысланган.


Кие Китап – кара: Кие Язувлар (2-нши маьнеси).


Кие Рух – арапша «Рухулкудус», орысша «Дух Святой». Алладынъ Кие «Яны», аьр ерде болган, коьринмеген «Куьши», «Куваты».


Кие Шатыр – Алла уьйи салынганга дейим исраилшилер Аллага «шаатлык шатыры» деген кие шатырда курман эткенлер эм Ога табынганлар (Эл. Ислери 7:44; Им. ювыт. 8:2-5).


Кие Язувлар – 1) Иса Масихке дейим: Эски Антласув (Таурат, Забур, Пайхамбарлар Язувлары); 2) Иса Масих келгеннен сонъ сол Язувларга – Янъы Антласув (Инжил) да косылды.


Куьна – Адам пайхамбар эм Авадынъ Аллага карсылык эткенлери себептен аьдемлер Алладынъ парызларын толтыралмайтаган эм этпеге суьймейтаган болдылар. Бу аьл «куьна» деп аталады. Куьна инсан кылыгымыздан шыгып, Алладынъ буйырыгына карсы болган ойларды, соьзлерди, ислерди анълатады.


Левит – Исраилдинъ Левий ырувыннан болган Алла уьйинде дин куллыкшыларына ярдам этуьвши аьдем.


Майлав – бурынгы заманларда Аллага куллык этер уьшин кулланылаяк заттынъ уьстине яде янъы куллыкка салынаяк аьдемнинъ басына зейтун майын ягатаган болганлар. Бу соьз Инжилде Алладынъ Кие Рухын иманлыларга беруьвин де анълатады.


Масих – еврейше «Машиях», грекше «Христос», арапша «Масих». Бу соьз «май ягылган аьдем» (кара: майлав) деген маьнеди анълатады. Бурынгы пайхамбарлар Куткарувшы Масих (Иса) келеегин алдын билдиргенлер.


Межлис – грек тилинде «синедрион». Бас дин куллыкшылары, аксакаллар эм дин аьлимлериннен куралган, бурынгы ювытлардынъ дин эм миллет кенъеси.


Нух – Алла яманлыкка баткан аьдемлер дуныясын йок этпеге токтасканда, тек ялгыз бир туврашыл Нухты эм онынъ аьелин сав калдырды (Мат 24:37-38).


Онъ ягында турув – бурынгы ювыт культурасында биревдинъ онъ ягында турувы яде олтырувы – энъ сыйлы эм уллы орын деп саналган.


Ораза тутув – Кие Китаптынъ заманында бу соьз астан-сувдан толысынша токтап турувды анълаткан. Соьйтип, аьдем оьзин Аллага аманатлап, оьзининъ Ога бойсынувын коьрсеткен, Оннан куьнасын кешируьвди эм ярдам этуьвди тилеген (Мат 4:2; Лк 18:12; Эл. Ислери 13:2-3).


Осанна – арамей тилде «Энди куткар!» деген алгыс соьз.


Оьтпек сындырув – иманлылардынъ бирге йыйылып ас ишуьви, Иса Масихтинъ оьлуьвин эслеринде тутар уьшин бирге оьтпек сындырып ашавы.


Парисейлер – бурынгы ювытлардынъ куьшли дин куьби. Таурат парызларын мукаят толтырмага куьрескен аьдемлер. Кара: Садукейлер.


Пасха байрамы – бу байрамда ювытлар Алладынъ Муса пайхамбар аркалы олардынъ аталарын Мысырдагы кул болувдан куткарганын эске туьсиредилер. Курманлык козы шалып, ети куьн бойынша ашыткысыз оьтпек ашайдылар. Сол себептен бу байрам ашыткысыз оьтпек байрамы деп те аталады.


Понтий Пилат – эрамыздынъ 26–36-ншы йыллар арасында Урым империясынынъ Юдея элинде басшылык эткен тоьреши.


Раббий – грек тилинде «кириос». Бу соьздинъ маьнеси «ие», «бий».


Рух – кара: Кие Рух.


Садукейлер – бурынгы ювытлардынъ дин куьби. Ынанган затларынынъ коьбиси мен парисейлерге карсы келедилер, мысалыга: 1) Муса пайхамбарга берилген бес китаптан баска язувларды кабыл этпейдилер; 2) йин, маьлек, ян, еннет, яханем, ахырет болганына эм оьлгенлердинъ тирилеегине ынанмайдылар.


Самарияшылар – ювытлар ман бир неше палестин миллетлерден куралган эм ювытлардай тек Аллага ынанган карысык ырув. Самарияшылар ман ювытлар айкаспайдылар.


Самсон – бурынгы исраилшилердинъ душпанлары ман куьресип турган уллы давдынъ аты (Им. ювыт. 11:32).


Саьат – бурынгы заманларда аьдемлердинъ коьбиси куьн баткан вакытты экинши куьннинъ басы деп санайтаган болганлар. Кеше 12 саьатке яде уьшер саьаттен куралган доьртликлерге боьлинген. Куьн бойы куьн тувган заманнан баслап, 12 саьатке боьлинген. Мысалыга, бу системага коьре куьннинъ уьшинши саьати – 09:00 саьат, тогызыншы саьати – 15:00 саьат. Ама бир неше Инжил аьлимлерине коьре Яхъядынъ Ийги Хабарында буьгуьнги системага усаган система кулланылады. Солай болганда, онда «оныншы саьат» деп язылса, 10:00 саьат деп анъламага керек.


Синагог – ювытлар Аллага табынар уьшин йыйылатаган уьй.


Сион – Ерусалим каласы орынласкан тоьбелердинъ бири. Сион соьзи – «Алладынъ уьйин» яде «Алладынъ халкын» символлы суьвретлейди. «Сионнынъ кызы» деген термин «Ерусалим яшавшылары» деген маьнеди анълатады.


Сокта – бир устаздынъ, дин мектептинъ окувшысы.


Сувда шомылдырылып тазаланув – грекше «вафтисма». Инжилде аьдемнинъ сувда шомылдырылып тазаланувы, онынъ тевбеге туьсип, янъы оьмирде яшап баслаганын анълатады.


Суьлеймен – Дауттынъ улы, Исраилдинъ уьшинши патшасы. Энъ биринши Аллага табынув уьйди Ерусалимде Сулеймен салган (Мат 12:42).


Таварых – терен акыйкатты уьйретуьвши айтув, метафоралы кыска хабар.


Таурат – 1) Алла Муса пайхамбарга берген Кие Йорык (шериат); 2) Эски Антласувдынъ сол Йорыкты ишине алган биринши бес китабы; 3) Эски Антласув китапларынынъ баьриси.


Таурат аьлими, Таурат устазы – кара: Дин аьлими.


Тевбе – арап соьзи болып, «ойын туьрлендируьв» деген маьнеси болган бир грекше соьзди анълатады. Тевбе, куьнады эм менменликти койып, Аллага кайтув.


Тетрарх – кишкей ердинъ (юрттынъ) патшасы.


Урым аьдеми – Урым империясында яшаганлардынъ баьриси де урым аьдеми болмаганлар. Урым аьдеми болувдынъ айырым эркинликлери арасында таяк пан тоьбеленуьв эм кашка керилуьвдей авыр язаларды шекпев эм авыр шуьшлевден акланар уьшин императордынъ оькимин талаплав эди. Тувганыннан баслап урым аьдеми болмаганлар бу эркинликти: 1) куллыктан эркин этилуьв мен; 2) уьйкен кызметтинъ савгасы деп; 3) акша тоьлев мен алатаган эди.


Устаз – дин акыйкатларын окытувшы.


Хаджар – Ибрагим пайхамбардынъ пишеси болган Сарадынъ таьвкеси эди. Хаджар, Ибрагимнен ул (Исмаилды) тапкан, ама Ибрагимнинъ асаба тукым калдырувында тек Сарадынъ улы Исхак болган. Исмаилдан, Алла шапагаты ман, уллы халк – исмаилитлер туьзилген. Оларга оьзлерин араплар аькетедилер.


Харун – Муса пайхамбардынъ уьйкен кардашы, Левий ырувыннан. Алла Таала Муса аркалы Тауратты йибергенде, ювытларга биринши дин куллыкшысы болып Харун айырылган эди. Оннан сонъ бас дин куллыкшылардынъ баьри де Харуннынъ ырувыннан болган (Им. ювыт. 5:4).


Шаатлык шатыры – Кара: Кие шатыр.


Шабат куьни – юма аксамнан юма эртеси аксамга дейим заман арасы; ювытлардынъ эш бир ис этпеген сыйлы куьни.


Элши – грекше «апостолос». Бу соьздинъ Инжилдеги маьнеси – Иса Масих Оьзи акындагы Ийги Хабарды яймага тапшырган аьдем, хабаршы. Сондай атты алганлардынъ бириншилери Исага энъ ювык эм Оны ман бирге юрген он эки соктасы алганлар (Мат 10:1-4; Гал 1:11-19).


Эрегожа киюв эм куьл себуьв – ювытлардынъ уллы кайгыды яде куьнады билдируьв аьдети.


Эски Антласув – 1) Иса Масихтинъ заманыннан алдын язылган 39 кие китап (Таурат, Забур эм Пайхамбарлардынъ китаплары); 2) Алладынъ Муса пайхамбар аркалы Исраил халкы ман эткен, Тауратка негизленген антласувы.


Ювыт – жуьйт, юдей, еврей.


Юбантувшы – грекше «параклитос». Бу соьз, «Ярдамшы» эм «Кенъес беруьвши» деген маьнеди анълатып, Алладынъ Кие Рухы ман тенъ маьнели.


Юдея – 1) Урым империясы заманында Палестиннинъ кубыла кесегиннен туьзилген эл; 2) Оны ман бирге ювытлар коьп болган конъысы эллер.


Ямагат – 1) Иса Масихтинъ уьммети, аьр ерде, аьр заманда да Ога ынанганлардынъ ямагаты; 2) Белгили бир ерде йыйылган, Иса Масихке ынанган аьдемлер куьби.


Янъы Антласув – 1) Иса Масихтинъ кашта тоьгилген кие каны аркалы Алладынъ аьдемлерди куткарув уьшин эткен антласувы; 2) Иса Масихтинъ заманыннан сонъ язылган 27 кие китап (Инжил). Бу китаплардынъ коьбиси эрамыздынъ 70-нши йылына, баьриси де 100-нши йылына дейим язылган.


Ясакшы – Иса Масих заманында Урым империясы уьшин оьз халкыннан ясак йыятаган, сол себептен динин эм элин саткан деп саналатаган ювыт.


## Таблица соответствия имен собственных


Байыр атлардынъ келисуьв кеплерининъ таблицасы — Байыр атлардынъ келисуьв кеплерининъ таблицасы

Иса Масих заманындагы Палестина — Иса Масих заманындагы Палестина

Иса Масих заманындагы Ерусалим каласы — Иса Масих заманындагы Ерусалим каласы

Иса Масих заманындагы Ерусалимде болган Алла уьйининъ планы — Иса Масих заманындагы Ерусалимде болган Алла уьйининъ планы

Иса Масихтинъ заманындагы Урым патшалыгы — Иса Масихтинъ заманындагы Урым патшалыгы

Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен биринши — Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен биринши

Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен экинши — Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен экинши

Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен уышинши — Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен уышинши

Элши Паулдынъ Урымга — Элши Паулдынъ Урымга

[1]

1:28 - Бир кесек текстлерде: «...болар. Хатынлардынъ арасында сен бактылысынъ».

[2]

1:79 - Йогардан тувган Куьн: Иса Масих.

[3]

2:24 - Куьмири: ана коьгершин.

[4]

3:1 - %&x-glossary-link&%Тетрарх%%%: бир кыралдынъ доьрт кесегининъ бирине басшылык суьрген патша.

[5]

3:3 - Сувда шомылдырылув: Инжилде аьдемнинъ сувда шомылдырылганы янъы яшавга киргенин билдиреди.

[6]

4:4 - „Аьдем... яшамаяк“: бир кесек текстлерде «Аьдем тек бир оьтпек пен тувыл, ама Алладынъ баьри соьзлери мен яшаяк».

[7]

4:8 - %&x-glossary-link&%Раббий%%%: бир кесек текстлерде «Меннен тай, ибилис! Раббий».

[8]

4:44 - Юдеядынъ: бир кесек текстлерде «Галилеядынъ».

[9]

5:24 - %&x-glossary-link&%Аьдем Улы%%%: Иса Масих.

[10]

5:38 - Бир кесек текстлерде: «...болады. Сонда олар экеви де сакланар».

[11]

6:9 - Бир кесек текстлерде: «„...йойтув ма?“ Олар уьндемей эдилер».

[12]

6:48 - Ол яхшы каланган: бир кесек текстлерде «онынъ негизи тас уьстине каланган».

[13]

8:26 - Гераса: бир кесек текстлерде «Гадара».

[14]

8:48 - Кыз: бир кесек текстлерде «Таьвекеллен, кызым».

[15]

8:54 - Кыздынъ: бир кесек текстлерде «баьрисин тыска шыгарды эм кыздынъ».

[16]

10:1 - Етписин: бир кесек текстлерде «етпис экисин».

[17]

10:32 - %&x-glossary-link&%Левит%%%: Алла уьйинде ярдамшы аьрекетши.

[18]

11:2 - «Коьктегиндей, ерде де буйырыгынъ толтырылсын» деген соьзлер энъ эски текстлерде йок.

[19]

11:4 - «Яманлыктан куткар» деген соьзлер энъ эски текстлерде йок.

[20]

12:59 - Увак акша: грекше «лептон».

[21]

14:24 - Бир кесек текстлерде сосы соьзлер косылады: «Неге десе шакырылганлар коьп, тек сайланып алынганлар аз».

[22]

15:8 - Куьмис акша: грекше «драхма» (Иса Масих заманында 1 драхма исшидинъ куьнлик кыйын агы эди).

[23]

15:18 - Алладынъ: грекше «коьктинъ».

[24]

16:8 - Ярыктынъ балалары: ярыкты суьйген, ынанган аьдемлер.

[25]

17:36 - Бу аят энъ эски текстлерде йок.

[26]

19:13 - Мина: Иса заманында исшидинъ 100 куьнлик кыйын агы.

[27]

20:22 - %&x-glossary-link&%Кесар%%%: урым императордынъ титулы.

[28]

20:30 - Бир кесек текстлерде: «Сол хатынды экиншиси алды, эм ол да баласыз оьлди».

[29]

21:2 - Эки увак бакыр акша: грекше «эки лептон».

[30]

21:26 - Коьктинъ затлары: ай, куьн, юлдызлар.

[31]

22:42 - „Аяк“ мунда азаплыктынъ символы.

[32]

22:47 - Бир кесек текстлерде сосы соьзлер косылган: «Неге десе оларга: „Мен кимди оьпсем, Сол (Иса) болаяк“, – деген белгиди берген эди».

[33]

22:64 - Байлап: бир кесек текстлерде «байлап, бетине сога берип».

[34]

23:16-17 - Бир кесек текстлерде сосы соьзлер косылган: «Пилатка аьр Пасха байрамында тутнактан биревди босатпага керек эди».

[35]

23:38 - Исадынъ уьстинде: бир кесек текстлерде «Исадынъ уьстинде грек, латын эм де еврей соьзлер мен».

[36]

23:44 - Алтыншы %&x-glossary-link&%саьат%%%: саьат 12:00, тогызыншы саьат: саьат 15:00.

[37]

24:1 - Юмадынъ биринши куьни: базар куьн.

[38]

24:1 - Бир кесек текстлерде сосы соьзлер косылган: «Олар ман бирге баска кайбиревлер де бар эдилер».

[39]

24:13 - Алпыс стадия: 11 километр.

[40]

24:42 - Балык: бир кесек текстлерде «балык пан кавызлы бал».